قديم ، دربارهء شهر كهنهء فعلى كه همان خبوشان تاريخى است ، مىنويسد :
« از كاشيهاى مغولى كه از خرابههاى كرد محله ، مرحوم والد به دست مىآوردند و مرحوم محمد حسن خان اعتماد السلطنه از پدرم پرسيده بودند قوچان به لغت مغولى يعنى شهر . پس در اين صورت در ازمنهء قديم هم ، ثابت و معلوم شده است كه شهر ، معظم و آباد و صاحب عمارات عاليه و قصور رفيعهء منيعه بوده ، زلزله آن را ويران ساخته است كه كاشيها و خشتهايى كه در نتيجهء حفارى از كرد محله و ساير قسمتهاى آن از اعماق خاك به دست آمده و هنوز هم مىآيد بهترين دليل و شاهد بر شهريت و آبادانى او در قديم مىباشد . . .
تاريخ كاشيهاى پيدا شده در شهر كهنه سنه تسع و سبعين و ستمائه است . دور كاشيها اشعار فردوسى و رباعيات خيام به خط رقاع نوشته شده است ، اين كاشيها را به امير حسين خان پيشكش كردند كه براى مرحوم مشير الدوله وزير خارجه به تهران فرستاده شد . تاريخ خشتها با سلطنت اكتاى قاآن برابر است و عمارت مخصوص سلطان در قوچان كهنه بوده و زلزله خراب كرد ( معروف به عمارت چنگيزى ) . . . »
در جاى ديگر مىنويسد : « . . . قوچان كهنه سيصد سال قبل باز منهدم و خبوشان ، قلعهء حاليه كه در سه چهار فرسخى شهر كهنه است آباد بوده كه نادر شاه در روى زيدانلو و برج خبوشان جنگهاى سخت با ملك محمود سيستانى و غيره كرده است . . . دويست سال قبل در قوچان عتيق چهار برادر يا پسر عمو از اكراد ، دور شهر كهنه را چهار محله براى خود تشكيل دادند : مشرق و جنوب را زال خان نام ، شمال غربى را شاهورديخان ، تپه ارگ را هم كه نازنين قلعه مىگفتهاند و نزديك منزل اجدادى حقير [ منظور مرحوم مدير الديوان افشار ] بوده در تصرف داشتهاند . دو محله ديگر هم ، يكى به كرد محله و ديگرى به گاو دزد موسوم بوده است ، در زمان نادر شاه افشار وصلت كردند مجددا اكراد قوى و قوچان آباد و قصبه گرديد . » « 1 »
در هر صورت براى اثبات قطعى اين امر كه از ميان دو محل ، شهر كهنه و قريهء خبوشان كدام يك شهر تاريخى بوده است تحقيقات بيشترى توسط محققان و اهل فن
هامش
( 1 ) . افشار قوچانى ، على اكبر . ( مدير الديوان ) ، تاريخ قوچان قديم ، ص 107 و 114 .