مىافكنيم مىبينيم كه « بتلميوس » هم در جغرافياى خودش استانى را نام مىبرد كه به نام « كوشان » است و اين « كوشان » فعلا ناحيه شمالى خراسان كه به نام « قوچان » گفته مىشود و در قسمت غربى ايران « كاشان » وجود دارد . « 1 » »
استاونه كه شهر قوچان را نيز شامل است يكى از ساتراپهاى هجدهگانه دورهء اشكانى بوده « 2 » و خبوشان فعلى يكى از شهرهاى آن به شمار مىرفته است . « 3 » ارشك سرسلسلهء پادشاهان اشكانى و پسر فرى باپت ( يعنى پدر دوست ) ، در حدود سال 250 قبل از ميلاد دولت اشكانى را تشكيل داد . در آن زمان قبيلهء پارتى تمام دره اترك و سرزمين نسا را در اختيار داشت . شهر آساآك كه نزديك قوچان امروزى واقع بود ، پايتخت دولت جديد اشكانى به شمار مىرفت . در همين شهر بود كه قبيلهء پارتى ، ارشاك را سال 249 ق م . به شاهى برگزيدند . « 4 » استرابون ، جغرافيدان و مورخ يونانى ، مىنويسد ، ارشك از مردم سكائى بود و با طايفهء خود در درهء رود اترك مىزيست . « 5 »
« اشكانيان نسل خود را به هخامنشيان رسانده . . . طبق اسنادى كه از نسا « 6 » اخيرا در
هامش
( 1 ) . توكّل ، امير . كامبوزيا . بلوچستان و علل خرابى آن . تهران 1359 ، ص 16 و 17 .
( 2 ) . ستوده ، حسينقلى . قلمرو دولت اشكانى ، مجلهء بررسيهاى تاريخى ، 7 ( 6 ) 1351 ، ص 175 .
( 3 ) . فن گوتشميد ، آلفرد . تاريخ ايران و ممالك همجوار آن ، ترجمهء كيكاووس جهاندارى ، تهران ، على اكبر علمى ، 1346 ، ص 46 .
( 4 ) . مشكور ، محمد جواد . پارتها يا پهلويان قديم ، ج 1 ( تاريخ سياسى ) ، تهران ، دانشسراى عالى ، 1350 .
( 5 ) . همان .
( 6 ) . وضع نسا كه در زمان ارشاكيان ( اشكانيان ) ترقى وافر كرده بود و يونانيان آن را پارتائونيسا - يعنى نساى پارتى - مركز نارفيانه مىخواندند از شهرهاى ديگر مشخصتر است . باستانشناسان شوروى سابق پيوسته در آن شهر مشغول حفارى بودند . اين سرزمين ( كه اكنون شهركى است در كنار قريهء باقر در 18 كيلومترى شمال غربى عشقآباد ) از سه بخش تشكيل مىشده است . شهر بر نقطهء مرتفعى واقع بوده و 18 هكتار مساحت داشته است . قلعهء شهر در بلندترين قسمت قرار داشته و كهنترين بخش نسا بوده است . زمانى شهر به همين قسمت منحصر مىشده ولى در زمان پارتها كه شهر توسعه يافته ، بخش اخير الذكر به دژى مبدل شده و به دور آن حصار بلندى كشيده بودند بهطورى كه فقط از طريق يك دروازه با خارج مربوط مىشد . آب مصرفى قلعه از داخل تأمين مىشد و سربازخانهها و ادارات و كاخ مستحكم فرمانفرما و معبد در داخل آن قرار داشت . خانههاى مسكونى شهر گرداگرد اين بخش مركزى ساخته شده بود و با حصار قطورى كه برجهايى بر آن تعبيه گرديده بود محصور مىشد و اين حصار نيز جز يك دروازه نداشت كه درست در مقابل دروازهء قلعه بود . بين دو دروازه معبرى وجود داشت كه شارع شهر شمرده مىشد . در بخش مسكونى شهر ، خانههاى بزرگان پارت و بازرگانان و كويهاى ويژهء