كار هستند و از ادارهء بانك مشهد هم آدمى براى اين كار آمده و معلوم كرده . . .
. . . بارى پس از وقوع اين حادثه ، همه روزه روزى صد خانوار به اطراف قوچان يعنى به دو سه فرسخى پراكنده مىشدند و كوچ مىدادند . اينكه در عدد تلفات بعضى گزاف گفتهاند ، سهو كردهاند . چه هرگاه كه مىآمدند قوچان را خالى از جمعيت مىيافتند ، و ملاحظهء كوچيدن آنها را به اطراف نمىكردند . اين بنده آنچه از عدد تلفات فهميدم و معلوم كردم ، سه هزار و پانصد نفر بود ، اگر از همه جهت به صدمهء زلزله مرده باشند . چه اغلب اشخاصى كه در زير خانه و ديوار آمده بودند خلاصى يافتند و ديگر آنكه تعداد نفوس قوچان ، آنهايى كه در خود شهر مسكن داشتند ، من حيث المجموع تخمينا بيش از شانزده هزار نفر نبود . به واسطهء اينكه اغلب اهالى به قواعد ايلياتى ، موطن و محلشان در اطراف قوچان است و بعضى كه مستخدم و يا مرجع كارى ديگر هستند از همه جهت در سالى دو سه ماه به شهر حاضر شده بعد به محال مىروند . . . عجبا از حالت اهالى قوچان كه در آن چند روز با اينكه هنوز زمين آرام نگرفته و متصل در حركت بود و زلزله پى در پى مىآمد اكثر خانههاى خود را ساخته و سكنى كرده بودند گويا خيال حركت و تغيير مكان نداشتند و اصلا افسرده خاطر و اندوهناك نبودند كانه ابدا به ايشان صدمهاى نرسيده . . . چند روز پس از حادثهء زلزله ، شاهزاده معتضد السلطنه والى خراسان وارد قوچان شده و در خارج شهر در باغى كه حكومت قوچان معين كرده بود اطراف فرمودند و روز بعد براى ديدن خرابى و التفات به اهالى آسيب ديده ، تشريف فرماى شهر شدند و نسبت به رعيت كمال التفات و نوازش را فرمودند و به تمام آنها چادر تقسيم و مرحمت كردند . از طرف والى خراسان ، اعيان قوچان مورد تفقد قرار گرفتند ، و يك ثوب خرقهء ترمه بابطانهء « 1 » خز بسيار ممتاز كه از ملبوسات حاضر بود به محمد ناصر خان شجاع الدوله اعطا كردند « 2 » و آخرين زلزله در سال 1312 هجرى به وقوع پيوست كه علاوه بر تلفات جانى ، شهر را به كلى ويران ساخته است . در اين موقع عدهء كمى حدود 000 ، 8 نفر كه مانده بودند شهر ويران شده را تخليه كرده و به محل قوچان جديد مهاجرت كردند ، و
هامش
( 1 ) . آستر لباس : فرهنگ عميد .
( 2 ) . رسالهء خطى شرح احوال قوچان . نسخه منحصر آن در كتابخانهء ملى به شماره 671 ثبت است و عكس رساله نزد نگارنده موجود است .