آسيب مصون مانده ، تلفات زياد و خسارات سنگين اين زلزله به نوشتهء سرتيپ رزم آرا مؤلف كتاب فرهنگ جغرافياى ايران به حدى بوده كه تنها 000 ، 10 نفر نفوس تلف شده است . مرحوم آقا نجفى قوچانى در كتاب سياحت شرق مىنويسد : « . . . قريب ساعت دو از شب كه من با مادرم در ميان ايوان مهياى خواب بوديم زلزله آمد و كوهها را خراب كرد . . .
و چنان گرد خرابى كوهها روى ماه را گرفت كه جهان تاريك شد . به نظر من رسيد كه ده دقيقه لرزش زمين طول كشيد . صبح خبر آمد قوچان و بعضى نواحى به كلى خراب شده و حدود 000 ، 12 نفر تلف شدهاند و از ده ما خسرويه يك ديوار پوسيده هم نيفتاد . « 1 »
در كتاب بحر الفوايد ، محمد يوسف هروى چنين مىنويسد : « در شب هشتم جمادى الاولى 1311 هجرى ، سه ساعت از شب ، زلزلهء سختى به قوچان روى داد كه باعث اتلاف دوازده هزار نفوس شد . دربارهء تاريخ اين سانحه چنين گفتهاند :
در هزار و سيصد و حادى عشر * شهر قوچان شد همه زير و زبر « 2 »
در رسالهء خطى گزارش « شرح احوال قوچان » ابن ميرزا محمد ابراهيم مجتهد عسكرى به معتضد السلطنه والى خراسان ، آمده است كه زلزلهء قوچان در ساعت دو و بيست و هشت دقيقه از شب هشتم شهر جمادى الاولى سال 1311 ق . گذشته ، آمده است . امتداد زلزلهء اولى دو دقيقه و دومى كه همان شب اتفاق افتاد سى - چهل ثانيه ثبت شده است . در نيمه شب براى سومين مرتبه زلزله شد كه صداى مهيبى در كوه پيچيد و سنگهاى بزرگ سرازير گشت . ابن عسكرى در همين گزارش مىنويسد : « . . . چون داخل شهر شدم ديدم زلزله تمام خانهها و بناها را خراب كرده حتى بناهاى خيلى محكم را . . . و از تمام ابنيه جز گنبد امامزاده آثارى باقى نمانده . تبعه دولت عليه ايران كه در عشقآباد مقيم و معتكفاند پس از اطلاع از اين بليه ، مبلغى بين خودشان تقسيم و توزيع كردهاند و مشتركا آبونهء اين كار خير گرديدهاند و براى معالجهء آفت زدگان و سر و دست شكستگان قوچان طبيبى فرستاده با يك نفر مهندس ( جهت ترميم خرابيها ) . . . فرداى آن روز را درصدد تعداد و فيات و تلفات قوچان برآمدم ، ديدم كه سايران هم از گوشه و كنار در اين
هامش
( 1 ) . نجفى قوچانى ، سيد محمد حسن . سياحت شرق ، به تصحيح ر . ع . شاكرى ، مشهد 1351 ، ص 57 .
( 2 ) . رياضى هروى ، محمد يوسف خان . بحر الفوايد ، ص 266 .