در اين گير و دار به واسطهء نرسيدن شهريه و مخارج ، صدمه و خسارت مؤلف زياد شد . لاعلاج هنگام حركت اردو از اقامت قوچان استعفا نموده جناب امين نظام را هم واسطهء اين مطلب قرار دادم . روز سوم جمادى الاول 1311 ق . از خبوشان روانهء مشهد شدم در حالى كه سه رأس اسب و دو نفر نوكر به مؤلف باقى مانده بود . اما جاى تشكر است ، چون ليله هشتم جمادى الاول 1311 ق . به قوچان زلزلهء سختى روى داد كه باعث اتلاف دوازده هزار نفوس شد . « 1 »
بعد از فوت شجاع الدولهء دوم حالات مختلفه از دو سه نفر ديده شد كه تا يك درجه مسرور بودند و اگرچه كليهء اهالى مهموم و مصيبت زده بودند ، ولى مخصوصاً تألم و تأثر رمضان خان تقريرى نبود . خلاصه چون صبح شد جناب امين نظام هم آمدند و جنازه را به قوچان حركت دادند . پس از ورود به قوچان جنازه را در امامزادهء واقع در آنجا گذاشتند كه روز ديگر حركت به ارض اقدس مشهد مقدس دهند . روز دوم سفر مرحوم شجاع الدوله بود كه معتمد السلطان ، نواب محمد جعفر ميرزا رئيس تلگرافخانهء مشهد ، به مناسبت كثرت خصوصيت و اتحادى كه با مرحوم شجاع الدوله داشت به مصاحبت جناب معتمد السلطان معاون الاطباء كه از طرف حضرت اشرف ايالت كبرى براى تعزيت و تسليت آمدند وارد شدند . . .
نواب و الا محمد جعفر ميرزا لدى التلاقى به محمد ناصر خان اظهار داشتند كه نظر به مودّت و مواحدتى كه بين من و مرحوم شجاع الدوله بود و به ملاحظهء پاس حقوق آن مرحوم ، آمدن به تعزيت و تسليت شما را فريضهء ذمه خود دانسته و براى خدمات شما هم حاضرم . « 2 »
متن تلگراف تعزيت و تسليت ناصر الدين شاه به محمد ناصر خان شجاع الدوله :
« اگر شجاع الدولهء پير از دست ما رفت شجاع الدولهء جوان داريم ، و مأموريت داديم كه به اتفاق محمد صادق خان امين نظام به فيروزه رفته قريهء مذكور را به تصرف دولت روس بدهد »
در مورد تخليهء قريهء فيروزه ، مرحوم مدير الديوان چنين مىنويسد : « . . . چون بنده را
هامش
( 1 ) . رياضى هروى ، محمد يوسف خان . بحر الفوايد ، چاپ سنگى ، تهران ، 1324 ق . ص 7 و 20 .
( 2 ) . رسالهء خطى ، شرح احوال قوچان تأليف ميرزا عسكرى مجتهد رضوى . تحرير سال 1311 ق . به شمارهء 1008 داراى مهر كتابخانه سلطنتى ( سابق ) مضبوط در كتابخانه ملى تهران ، به شمارهء ثبت 671 .