سافل و هر يك از اينها نيز منقسم به انواعى مىشود و اصناف و اشخاص نيز ناشى از انواع است .
* * * به عقيده عرفا ، جميع اجناس و انواع جوهرى و عرضى ، داراى عين ثابتى است در حضرت علميه و مقام واحديت ، كه اجناس عاليه و متوسط و سافله از ظهورات آن اعيانند . همانطورىكه در اوائل اين شرح بيان كرديم ، كليات باصطلاح و بنا بر مشرب عرفا ، نسبت باصناف و اشخاص در مقام تحقق ، تقدم دارند ، و افراد تابع كلىاند ، بر خلاف مشرب حكما ، كه كليات را تابع و منتزع از افراد مىدانند ، كلى به اين اصطلاح ، امرى منتزع از افراد است و بحسب وجود نسبت بافراد تبعيت دارد .
اعيان ثابته ، كه مفاهيم و ماهيات امكانى باشند ، يك نحوهء ثبوت و تقرر در علم حق دارند . هر مفهومى از ماهيات كه عموميت آن بيشتر است ، در علم ربوبى تمامتر است ، و همان ماهيت كلى نسبت به مفاهيمى كه در حيطهء آن مفهوم واقعند ، اصالت دارد و بقيهء مفاهيم تابع و ظهور آن عين كلى سعى مىباشند ، تا برسد به نازلترين مفهوم . لذا آخرين تعين عين ثابت هر نوعى ، فرد مادى داثر موجود در عالم شهادت است .
علت اصلى و سرّ واقعى اين مطلب ، « كما صرح به بعض - الاعلام « 1 » من اهل بلدتنا آشتيان ، حرسها اللّه و اهلها عن العاهات » ، آنست كه اعيان ثابته و صور علميه الهيه ، « باعتبار وجود تبعى به تبع وجود حق و استقرار در عرش مكين لاهوت » ، محيط بر حقايق و اعيان خارجى است . و اينكه حكما گفتهاند : مفهوم و ماهيت هر چه از وجود دور تر باشد ، ابهام آن تمامتر و ضعف آن بيشتر است ، تا برسد بجواهر جنسى كه اضعف مفاهيم است ، منافات با اين گفته ندارد ؛ چون اعيان
هامش
( 1 ) . و هو العارف الكامل و الفيلسوف الماهر ، مرحوم آقا ميرزا مهدى آشتيانى ، قدس اللّه لطيفه ، و اجزل تشريفه ، در حواشى بر شرح منظومه مرحوم حكيم سبزوارى « قده » .