آنست كه معلول ، خالى از وجود علت نباشد و علت نزديكتر از معلول بذات معلول است . پس معاليل در وجدان وجود خود محتاج به حقند . اين حضور اشياء نسبت به حق منبعث و ناشى از انطواى كثرات در مقام ذات و شهود حقايق در آن مشهد مىباشد . « 1 » تأمل كن در قول حق تعالى :
« ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ .
وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى .
قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ »
، از حضرت رسول صلى اللّه عليه و آله و سلم ، وارد شده است : « لو دلّيتم بحبل الى الارض السفلى لهبط ( لهبطتم خ ل ) الى اللّه » .
بنا بر آنچه كه ذكر كرديم ، اثبات علم تفصيلى حق متوقف بر بيان قاعده بسيط الحقيقة كل الاشياست ، اين معنى در اثبات فعليات جميع موجودات و معاليل براى علت اصلى وجود اصل و پايه است .
* * * تحقيق تام اين قاعده در دوره اسلاميه از مختصات صدر المتالهين است . و همانطورىكه مرحوم حكيم محقق ، آخوند ملا على نورى فرمودهاند : احدى از حكما و عرفاى دورهء اسلامى به اين تحقيق پى نبرده است . « 2 » آخوند ملا صدرا در جائى
هامش
( 1 ) . الهيات اسفار ، چاپ سنگى طهران 1282 ص 84 .
( 2 ) . مرحوم آخوند ملا على نورى ، « المولى على بن جمشيد نورى ، متوفى 1246 » ، از اعاظم فلاسفه و حكماى دورهء بعد از صدر المتألهين است ، و فلسفه آخوند بدون شك و ترديد توسط اين مرد بزرگ انتشار پيدا نموده است . در احاطه بكلمات ملا صدرا وجودت فهم و استقامت نظر نظير ندارد . برخى آن مرحوم را در تدريس و تقرير و تربيت شاگرد بر صدر المتالهين مقدم مىدانند .
آخوند نورى ، شاگرد حكيم محقق فخر المتقدمين و المتأخرين ، آقا محمد بيدآبادى است . آقا محمد از عجايب دوران و در زهد و ورع مورد اتفاق كل بوده است . آخوند ملا على نورى ، از زهاد علماى عصر خود است . آخوند ملا اسماعيل اصفهانى ، آخوند ملا آقاى قزوينى و آخوند ملا عبد اللّه زنوزى و حاج ملا محمد جعفرى لنگرودى و آقا ميرزا سيد رضى مازندرانى « لاريجانى » ، از شاگردان مبرز آخوند نورى بودهاند . آقا سيد رضى در عرفان از تلاميذ ملا محمد جواد شيرازى است ، و در علم تصوف و اشراق بر آخوند نورى ترجيح داشته است ، آقا محمد رضا قمشهيى در تصوف از تلاميذ آقا سيد رضى لاريجانى است . حقير تا كنون به استاد ملا محمد جواد در تصوف بر نخوردهام و آنچه تا كنون فحص كردهام كسى را نيافتهام .