جمعى ديگر گفتهاند : عوالم وجوديه را اگر به حق نسبت دهيم ، كلام و اگر بخلق نسبت دهيم ، كتابند .
جمعى فرق بين كلام و كتاب را باجمال و تفصيل دانستهاند ، و لكل واحد من هذه الاقوال وجه و ان شئت تفصيل هذه العويصة ، فعليك بالمراجعة الى كتب اهل العرفان ، لا سيما كتاب مصباح « 1 » الانس ، فان فيه ما يشفى العليل و يروى الغليل .
بيان قاعدهء بسيطة الحقيقة كل الاشياء
اين كلمهء قدسيه از ارسطو نقل شده ، كثيرى از مبانى فلسفى بر فهم اين كلمه توقف دارد . صدر المتالهين در اثبات علم تفصيلى بارى ، به اين قاعده استدلال كرده است . بيان تحقيقى اين قاعده را در بين محققان فن حكمت و عرفان ، صدر المحققين بيان نموده است . محصل اين قول آنست كه حق تعالى چون بسيط من جميع الجهات ، و وجود و قدرت و اراده و اختيار صرفست ، و همهء كمالات را بنحو صرافت واجد است ، آنچه كمال در عالم فرض شود ، بايد آن حقيقت مقدس بنحو اعلى و اتم آن را واجد باشد ، در مرتبهء علم بذات ، علم به همهء اشياء داشته باشد .
اين قاعده را بحسب واقع ، عرفاى اسلامى نيز در كتب و مسفورات خود بيان كردهاند ؛ ولى چون اين اعاظم قائل به وحدت شخصى در وجودند ، بيشتر از اتباع ارسطو ، از فروعات آن استفاده نمودهاند . و در جميع مسائل جارى نمودهاند .
عرفا روح اين قاعده را در كتاب و سنت پيدا كردهاند ، كلمات الهى و مأثورات واردهء از اهل عصمت ، مشحون است از لطايفى كه از آن اين قاعده استفاده مىشود . « 2 »
هامش
( 1 ) . متن كتاب از صدر الدين قونوى « م - 673 » ، و شرح ، تأليف محمد بن حمزة الفنارى است . « م - 834 » . و نيز رجوع شود به الهيات اسفار و تفسير قونيوى بر فاتحة الكتاب .
( 2 ) . مرحوم حكيم محقق استاد مدقق قدوهى اهل حكمت و فلسفه آخوند ملا على نورى در حواشى رسائل ملا صدرا فرموده است : هذا هو الذى يكشف عن سر ما قال بعض ساداتنا و ائمتنا على ما فى الكافى