و اجسام و الوان خارجى پيدا مىنمايد ، كلامى باطل است . ابصار محقق نمىشود ، مگر اينكه نفس صورتى مماثل خارج در صقع داخلى خود ايجاد نمايد ، و مدرك بالذات نفس همان صورت است ، چون برهان اتحاد عاقل و معقول در جميع ادراكات جاريست و احساس بنا بر مسلك حق ، آن نيست كه حس صورت محسوس را از مادهء خود مجرد نمايد ، چون منطبعات در ماده از محل خود منتقل نمىشوند ، بلكه ادراك و وجود ادراكى يك نحوه وجود مجرد نوريست كه از مبدا صور بر نفس افاضه مىشود . اصولا وجود ادراك بدون تجرد از ماده از محالات است ، و ممكن نيست براى نفس ادراك حضورى نسبت به ماديات حاصل شود .
وجود ادراكى بايد وجود نورى باشد ، و وضع و محاذات بين جسمانيات ، اضافات ماديهء ظلمانيست ، و نسب وضعى مانع ادراكند . علاقه و نسبت نوريه بين شىء و علت وجودش موجود است . اضافهء اشراقيه همان اضافهء ايجاديست بين نفس و صور منتزع از اجسام خارجيه ، اضافهء نورى بين نفس و ماديات كه از حيطهء وجود نفس خارجند امكان ندارد . « 1 »
هامش
( 1 ) . محقق سبزوارى در مقام دفاع از طريقهى شيخ الاشراق در حواشى سفر نفس اسفار طبع سنگى طهران 1282 ص 44 بيانى دارد كه خيلى از پيشگاه تحقيق دور است به اندازهاى كلام حاجى در حاشيه اين قسمت از اسفار باطل است كه انسان احتمال قوى مىدهد كه حاشيه از محقق سبزوارى نباشد گفته است : « ما ذكره شيخ الاشراق به مكان عال و در ثمنه غال يشير الى مقامات النفس فطريقة المصنف ( صاحب الاسفار ) ناظرة الى اتحاد المدرك مع المدرك بالذات و طريقة الشيخ الى اتحاده مع المدرك لعرض » شيخ الاشراق از اثبات اتحاد مدرك بالذات بانفس عاجز است صاحب منظومه اتحاد نفس را با مدرك بالعرض كه خارج از حيطهى وجود نفس است از كلام شيخ الاشراق مىخواهد استنباط نمايد بعد از اين عبارت علم نفس را بقواى جسمانيه خود علم اشراقى دانسته در حالتى كه معلوم بدون تجرد تحقق پيدا نخواهد نمود علاوه بر اين از يك مقابله جسمانى ، علم اشراقى محقق نمىشود موجود مادى بدون صورت علمى مدرك نمىشود در ذيل كلام خود گفته است : « مادى نسبت به مجرد ، مادى نمىباشد و همه ماديات براى مجردات حاضرند » در حالتى كه عدم تجرد ، از امور نسبى نمىباشد تا موجودى فى نفسه مادى و نسبت بعلل خود مجرد باشد ؛ چون تجرد و ماديت نحوهى وجود شىء است . آخوند ( ره ) در علم حصولى ، صورت حاصله را شرط دانسته و محقق سبزوارى گفته است .
در علم . حصول صورت شرط نيست مثل علم مجرد بذات خود . علم به مبصرات را نظير علم مجرد بذات خود دانسته است . از اين قبيل تحقيقات بارده در توجيه كلام شيخ الاشراق زياد ذكر كرده است و در