تجلى او بعلم خود به حقيقت كلام ذاتى در مقام جمع الجمع واحديت وجود ، چون اول مرتبهء ظهور كلام كه اصل جميع كلمات الهيه و مطلع كتاب عالم وجود است ، مقام احديت مىباشد - صفحات عالم وجود كه از آن تعبير به قرآن نيز شده است ، داراى ظهر و بطن و حدّ و مطلع است . مطلع كتاب عالم وجود ، كلام ذاتى و تجلى اعرابى است كه مقدم بر جميع تعينات وجودى است كه از آن تعبير به مرتبهء تعين اول و حقيقت محمديه « ص » و مقام جمع الجمع و حقيقة الحقائق و مقام او ادنى وافق اعلى نمودهاند .
حق در اين مرتبهء ذات خود را با جميع كمالات شهود مىنمايد ، ولى بشهود جمعى و بسيط و سازج و منزه از كثرت تعينات ، اين مرتبه را مقام تجلى علمى ناميدهاند . اين تعينى كه اوّل تعيّنى است كه عارض وجود مطلق مىشود عبارتست از تعين حق باسم « المتكلم » بكلام غيبى كه همان تجلى اعرابى و ظهور خود بذات خود باشد . حق در اين موطن اوصاف جمال خويش را بتجلى علمى به خود قرائت مىنمايد و خود مىشنود . اين ظهور به خود ، متضمن علم و ظهور جميع حقايق در اين موطن است از آن به مطلع كتاب تعبير شده است .
دى عشق نشان بىنشانى مىگفت * اسرار كمال جاودانى مىگفت
اوصاف جمال خويشتن بىمن و تو * با خود به زبان بىزبانى مىگفت
ظهور در احديت ، اول تعينى است كه عارض بر وجود مىشود و حكايت از كمالات حق مىنمايد . به اين اعتبار ، كلام الهى و مطلع كتاب وجود است ، قارى اين كتاب جمعى الهى ، حق است كه صحيفهء وجود خود را كه شامل جميع صحائف است شهود مىنمايد و بشهود اين كتاب حقيقى همهء حقايق را مشاهده مىنمايد . حق وجود خويش را بشهود ذاتى قرائت مىنمايد و خود مىشنود . پس سمع حق ، عبارت از علم اوست بكلام ذاتى و تجلى اعرابى در احديت و ظهور تفصيلى صفحهء وجود حق با جميع لوازم ذات از كمالات و صفات و مظاهر كمالات و صفات در واحديت است .
بصر حق تعالى ، نيز همان تجلى حق است در احديت ، و شهود حقايق را در