مادى است ، عبد است و باعتبار آنكه مبدا جميع تجليات خلقى است رب است ، باعتبار فناء در احديت و مقام او ادنى منشأ جميع تعينات موجود در واحديت و تعينات اسمى و صفتى ناشى از تجلى در احديت است . باعتبار آنكه اسم اللّه از تعينات حقيقت كليهء محمديه « ص » است و تجلى در جميع اسماء نموده است ، مبدا تعينات اعيان ثابته ممكنات است . و اعيان ممكنات ، صورت و ظاهر باطن انسانند . و باعتبار ظهور در عوالم غيبى و سير در عقول طولى و عرضى و تجلى در عوالم روحانى در قوس نزول ، مظهر اسم اللّه است . از اين جهت ساير اسماء حق ، متجلى از اين اسمند . لذا عقل اول ، حسنهاى از حسنات حقيقت محمديه « ص » است . و هكذا ساير موجودات ، بنا بر اين ، انسان كامل محمدى « ص » ، باعتبار نشأت عنصرى ، متاخر از انبياء است . ولى باعتبار مقام كلى ولايت حقيقت محمديه « ص » ، جميع انبياء از تعينات آن گوهر پاكند . اين حقيقت كليه در ابتداى وجود « بحسب قوس نزول » ، واسطهء ظهور ممكنات و مبدا فتح باب خيرات و بركاتست ، و باعتبار قوس صعودى شاهد بر جميع انبياء و قافلهء سالار كائنات است از براى نيل مراتب وجودى بمقام فناء در حق و رجوع كثرات به عين وحدت ، « و له « ص » الشفاعة التامة في النزول و الصعود » .
و قد سألوا و قالوا ما النهاية * و قيل هي الرجوع الى البداية
نبوت را ظهور از آدم آمد * كمالش در وجود خاتم آمد
بود نور نبى ، خورشيد اعظم * گه از موسى پديد و گه ز آدم
و كلهم عن سبق معناى دائر * بدائرتى او وارد من شريعتى
و قبل فصالى دون تكليف ظاهرى * ختمت بشرعى الموضحى كل شرعة
و ما منهم الا و قد كان داعيا * به قومه للحق عن تبعيتى
اين است مراد مصنف علامه ، كه فرمود : انسان كامل عبارت است از جميع مراتب كونيه . در مباحث بعدى اين مطلب را بيشتر توضيح خواهيم داد . مصنف ، مقام انسان ختمى را گويا مرتبه واحديت و قاب قوسين مىداند ، ما در مباحث ولايت بيان خواهيم نمود كه مرتبه انسان كامل مرتبهء احديت است ، كه مقام تعين