عرفناك حق معرفتك » ، و لا يتحقق شىء في العقل و لا فى الخارج الّا به فهو المحيط بجميعها بذاته و قوام الأشياء به ، لأن الوجود لو لم يكن ، لم يكن شيء فى الخارج و لا في العقل ، فهو مقومها ، بل هو عينها اذ هو الذى يتجلى في مراتبه و يظهر بصورها و حقائقها فى العلم و العين ، فيسمّى بالماهية و الاعيان الثابتة : كما نبيّنه في الفصل الثالث ، انشاءالله تعالى .
- وجود از امور اعتبارى نيست ، به اين معنى كه مفهوم وجود در خارج مصداقى نداشته باشد ، كما اينكه قائلان به اصالت ماهيت و اعتباريت وجود قائلند . براى آنكه وجود بالذات بدون اعتبار معتبر ، تحقق دارد ، در حالتى كه أمر اعتبارى قائم به اعتباركننده آن مىباشد ، و قطع نظر از معتبر تحققى ندارد .
كما اينكه پيغمبر « صلى اللّه عليه و آله و سلم » ، فرموده است « 1 » : « كان اللّه و لم يكن معه شيئا » اصل حقيقت وجود در كمال عز و جلال خود مستغرق است و ادراك نمىشود . آنچه از وجود ادراك مىشود ، مفهوم كلى وجود مشترك بين اشياء است ، كه از آن تعبير بوجود محمولى و وجود كلى مشترك بين جميع مقولات و وجود عنوانى و وجود مطلق نمودهاند . اين وجود به شرط شىء است كه امر اعتبارى و انتزاعى و از معقولات ثانويه است كه باتفاق امر اعتبارى است .
اعتبارى بودن چنين وجودى ، ملازم با اعتبارى بودن منشأ اعتبار اين وجود كه حقيقت لا به شرط ، آن هم لا به شرط مقسمى است نمىباشد . اصل حقيقت وجود ، كه مقام غيب الغيوب و مقام ذات و عنقاء مغرب و كنز مخفى باشد ، از سنخ مفاهيم
هامش
( 1 ) . يعنى خدا بود و چيزى با او نبود . در جاى خود ثابت شده است كه افعالى كه به خداوند استناد داده مىشود ، از زمان انسلاخ دارد ، چون حق تعالى فوق زمان و مكان است ، « و ليس عند ربك صباح و لا مساء » . عدم وجود موجودات با حق ، يعنى در مرتبهء وجود حق ، دائمى است و آن حقيقت ، بذات خود قائم است ، بوجه من الوجوه در حيطهء فكر بشرى نمىآيد و هيچ موجودى در مقام ذات كه مقام لا تعينى است راه ندارد . مقام احديت وجود ، برتر از افكار و عقول عقلا است . سكان ملأ اعلى مثل عقول طوليه و عرضيه و نفوس كامله نيز بدان مقام راهى ندارند ، بلكه اشياء بحسب تعين و ظهور و تدلى خارجى نيز با حق معيت ندارند ، و حق با اشياء معيت دارد . اطلاق مطلق ، مقدم بر تقييد است ، و فيض منبسط بر تعينات خود تقدم دارد ، بلكه تعينات بالعرض وجود دارند : « هذا من الأسرار التى لا يمكن افشائها و اللّه غالب على امره » .