فصل پنجم - پايان زندگانى
وفات مولانا
مولانا گرم صحبت حسام الدين و ياران چون پروانه بر شمع وجود او عاشق بودند كه ناگاه آن تواناى عالم معنى در بستر ناتوانى بيفتاد و به حماى محرق « 1 » دوچار آمد و هرچه طبيبان « 2 » به مداوا كوشيدند سودى نبخشيد و عاقبت روز يكشنبه پنجم ماه جمادى الآخره سنهء 672 « 3 » وقتىكه آفتاب ظاهر زردرو مىگشت و دامن در مىچيد آن خورشيد معرفت پرتو عنايت از پيكر جسمانى برگرفت و از اين جهان فرودين به كارستان غيب نقل فرمود .
در موقعى كه خبر نالانى و بيمارى مولانا در قونيه انتشار يافت مردم به عيادت و برسم بيمارپرسى به خدمت وى مىرسيدند « 4 » « شيخ صدر الدين قدس سره به عيادت وى آمد فرمود كه شفاك اللّه شفاء عاجلا رفع درجات باشد ، اميد است كه صحت باشد
هامش
( 1 ) - مجموعهء يادداشتهاى آقاى كاظمزادهء ايرانشهر .
( 2 ) - اين طبيبان حكيم اكمل الدين و حكيم غضنفر بودهاند ، رجوع كنيد بشرح حال مولانا كه بانضمام مثنوى در بمبئى ( 1340 ) بطبع رسيده است .
( 3 ) - اين تاريخ از ابيات ولدنامه كه در ذيل نوشته مىآيد مستفاد است :بعد از آن نقل كرد مولانا * زين جهان كثيف پر ز عنا
پنجم ماه در جماد آخر * بود نقلان آن شه فاخر
سال هفتاد و دو بده به عدد * ششصد از عهد هجرت احمدو تاريخ روز و اينكه وفات او در موقع غروب شمس واقع گرديد در شرح حال مولانا ( ضميمهء مثنوى طبع بمبئى 1340 ) منقول است و جزو اخير را جامى نيز در نفحات روايت مىكند و بنا بر اين مقدمات تمام مدت زندگانى مولانا 68 سال و سه ماه قمرى بوده زيرا ولادت او در ششم ربيع الاول 604 و وفات او در تاريخ مذكور واقع گرديده است .
و اينكه دولتشاه ( تذكرهء دولتشاه ، طبع ليدن ، صفحهء 200 ) و بتبع او مؤلف آتشكده و صاحب روضات الجنات ( مجلد 4 ، صفحهء 198 ) وفات مولانا را به سال 661 پنداشتهاند غلطى فاحش و سهوى عظيم است چه علاوه بر تصريح سلطان ولد كه گفتهء او در اين باب حجت است چنان كه در صفحهء ( 109 ) از همين كتاب گذشت نظم جلد دوم از مثنوى به سال 662 يعنى يك سال پس از تاريخ مذكور آغاز شده است و نيز مطابق اين روايت چون دولتشاه عمر مولانا را 69 سال مىشمارد ( كه تقريبا صحيح است ) مىبايست ولادت او به سال 592 اتفاق افتاده باشد و اين نيز بىگمان غلط و مخالف گفتهء خود دولتشاه است كه مولانا را در موقع ملاقات عطار ( 610 ) يا ( 617 ) طفل كوچك مىخواند .
( 4 ) - نفحات الانس .