هامش
در آن روز كه پرهيزگاران را دستهجمعى به سوى خداوند رحمان ( و پاداشهاى او ) محشور مىكنيم و مجرمان را ( همچون شتران تشنهكامى كه به سوى آبگاه مىروند ) به جهنم مىرانيم . آنها هرگز مالك شفاعت نيستند ؛ مگر كسى كه نزد خداوند ، رحمان ، عهد و پيمانى دارد .
از اين آيه استفاده مىشود كه آن مجرمى مالك شفاعت ( يعنى شفاعت شدن ) است كه عهد و پيمانى در نزد خدا گرفته باشد . اين هم معلوم است كه هر مجرمى كافر نيست كه آتش براى او حتم باشد ؛ بلكه مجرم ممكن است مؤمن باشد به دليل :إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيها وَ لا يَحْيى وَ مَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى( طه ( 20 ) : 75 )
كسى كه به سوى پروردگار خود برود در حالى كه مجرم باشد ، جزاى او جهنم خواهد بود كه نه در آن مىميرد و نه زنده مىشود ( همواره حالى شبيه به جان كندن دارد ) و كسانى كه با ايمان و عمل صالح به سوى او بروند ، درجات عالى خواهند داشت .
در اين آيات ، مجرم در مقابل افراد مؤمن صالح العمل قرار داده شده و از آن استفاده مىشود كه مجرم اعم از كافر و مؤمن بدعمل است .
از اين آيه برمىآيد كه هركس مؤمن صالح العمل نيست ، مجرم است چه ايمان نداشته باشد يا ايمان داشته باشد ولى عملش صالح نباشد . بنابراين در ميان مجرمين عدهاى هستند كه دين حق دارند اما عمل صالح نكردهاند ؛ اينها همان كسانى هستند كه عهدى در نزد خدا گرفتهاند به دليل :أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَ أَنِ اعْبُدُونِي هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ( يس ( 36 ) : 60 - 61 )
آيا با شما عهد نكردم اى فرزندان آدم كه شيطان را نپرستيد كه او براى شما دشمن آشكارى است و اينكه مرا بپرستيد كه راه مستقيم اين است ؟ !
در اين آيه جمله« أَنِ اعْبُدُونِي »بهمعناى امر است ؛ يعنى مرا بپرستيد و جمله« هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ »عهد و الزامى است كه از ناحيه خداوند گرفته شده ؛ زيرا معناى آن اين است : از طريق بندگى من و ترك عبادت شيطان برويد ، كه راه مستقيمى است ؛ يعنى شما را به سعادت و نجات مىرساند . پس اين دسته افراد با ايمان هستند كه از جهت بدى اعمال وارد دوزخ مىشوند و سپس بر اثر شفاعت نجات مىيابند . آيه ذيل تلويحا اين معنا را به ما مىفهماند :وَ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً( بقره ( 2 ) : 80 )
و گفتهاند آتش جز چند روزى به ما اصابت نمىكند ، بگو : آيا پيمانى در نزد خدا گرفتهايد ؟
اين آيات نيز بالاخره به همان نتيجه آيات سابقه منتهى مىگردد و از مجموع آنها اين حقيقت روشن مىشود كه « مشمولين شفاعت آنهايى هستند كه متدين