11 . معرفه : چون واقع شود در برزخ در حالتى كه مورد عطاى قوه عقل و نفس و حس بوده ، [ لذا ] در تحت سلطان العقل كه ملك بشير و مبشر و نكير و منكر است و سلطان النفس كه ملك فتان است و سلطان الحس كه ملك رومان واقع شده ، امتحان خواهد شد . « 1 »
السلطنه الاولى ، ملك بشير و نكير است كه ممتحن عقل مىباشد ، از تحصيلاتش در مدرسه دنيا كه چه تحصيل كرده از عقايد لازمه و چون افراد انسان در امتحان مختلف مىباشند ، پس اگر امتحانش مطابق واقع باشد ، او را بشارت دهند و مورد مراحم الهيه گردد و اگر مخالف واقع باشد ، انكار كند بر او و مورد عتاب و عذاب خواهد شد ؛ فلذا بشير و نكير دو ملك نبوده باشند بلكه عبارت اخرى از همين سلطنت عاليه متعاليه است ؛ ولى چون در تلقين تعبير شده به ملكان مقربان ، پس بشير و مبشر دو
هامش
حالتى از خود بىخبر و تمام توجهش به جانب حق است ، اين مقدار دلمشغولى را از عالم برزخ به شمار نمىآورند ؛ اما زمانى كه از اين جذبه الهى خارج و فارغ گردد و به خود آيد ، در زمره برزخيان قرار مىگيرد ؛ ازاينرو شارع مقدس اسلام تأكيد مىكند كه در تجهيز متوفى شتاب كنيد و هرچه زودتر وى را براى مفارقت از اين مقام هولناك رهايى بخشيد .
( 1 ) . با آنكه پيش از اين درباره وضع متوفى مطالبى بيان شد ، ولى در اينجا به گونهاى ديگر درباره چگونگى برخورد با متصديان امور عالم برزخ سخن مىگوييم .
هنگامى كه انسان پس از مقام هول مطلق پاى در عالم برزخ نهاد ، در صورتى كه از نيروى خدادادى عقل ، نفس و حس برخوردار باشد ( ديوانگان ، نوباوگان و برخى از مستضعفان مستثنا هستند ) تحت نظر فرمانرواى عقل كه در زبان روايت از آن به دو ملك مقرب به نام « بشير و مبشر » و يا « نكير و منكر » تعبير شده قرار مىگيرد .
پس از اين مرحله ، نوبت به فرمانرواى نفس مىرسد تا درباره زندگى متوفى پرسش كنند . اين ملك مقرب به نام « ملك فتان » يعنى ممتحن خوانده مىشود و بالاخره نوبت فرمانرواى حس است كه وى را « ملك رومان » مىخوانند . به اشاره اين ملك ، اعضاء و جوارح به پرسشهاى او پاسخ مىدهند و آزمون سوم انجام مىشود .