النُّجُومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَ كَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ »
ولى انسان دو فرقهاند : يك دسته آنها اهل عبادتند و داراى كثرت معنويه مىباشند ، و يك دسته ديگر اهل عصيان كه داراى كثرت عدديهاند . « 1 »
و حقيقتا ما سوى اللّه ، همه طعن به انسان عاصى مىزنند كه ما همه متوجهايم به آن جهتى كه براى آن خلق شدهايم كه شكر ذاتى است ، و شما منحرفيد از آن جهت ، و بالجمله و حقيقتا اين موعظهاى است به لسان جميع موجودات به انسان ؛ پس انسان بايد متعظ شود به موعظه اين همه وعاظ . واى به حال آن كسى كه با اين همه وعظها اعتنا نكند و خود را بيچاره كرده و به سوى عذاب الهى پرتاب كند . « اللهم اهدنا من عندك و افض علينا من فضلك و انشر علينا من رحمتك و انزل علينا من بركاتك و اعتقنا من النار و ادخلنا الجنة برحمتك يا الرحم الراحمين » « 2 »
هامش
( 1 ) . در آيهاى كه بيان شد ، خداوند انسانها و يا شخص رسول اكرم ( ص ) را مخاطب قرار مىدهد و مىفرمايد : آنچه در آسمانها و زمين وجود دارد ، همه در پيشگاه كبريايى حق به سجده درآمدهاند و تحت سلطنت مطلقه الهيه قرار دارند . گذشته از آنان ، بسيارى از مردم در اين خضوع تكوينى با ساير موجودات هماهنگ و به عبادت مشروع مشغولند كه از بين اين همه مىتوان به مسلمانان اشاره كرد . ولى بسيارى ديگر سزاوار عذاب الهى هستند . به تعبير قرآن انسانها دو گروهند : دستهاى كه در برابر عظمت الهى و فرمان او سر تسليم فرود آوردهاند و به عبادت و بندگى او مفتخرند كه فراوانى آنان به سبب كثرت معنوى آنان است ، هرچند تعداد آنان در مقايسه با دسته ديگر كم باشد ؛ زيرا به گفته شاعر :« متحد جانهاى شيران خداست »( مثنوى معنوى ) و دسته ديگر كه اهل عذابند ، گنهكاران و مستكبران هستند كه فراوانى آنان به سبب كثرت عددى است ؛ يعنى تعداد نفرات آنان زياد است و باز به گفته شاعر :« جان گرگان و سگان از هم جداست » .( مثنوى معنوى ) با آنكه جمعيت دسته اول فراوان نيست ، ولى از لحاظ روحى و معنوى ارزش فراوانى دارند .
( 2 ) . در فرازى كه گذشت ، از آيه شريفه چنين استفاده شد كه تمام ما سوى اللّه در پيشگاه عظمت و كبريايى حق خاضع و تكوينا در درگاهش ساجد و سر بر آستانه فرمانش نهاندهاند ؛ ولى گروهى از انسانها با آنكه خداوند تعالى نيروى درك حقيقت را به آنان عنايت فرموده و به واسطه پيامبرانش مسير هدايت را به روى آنان گشوده و حجتش را بر آنان كامل گردانيده است ، با كمال تاسف