كسى كه مفتخر گردد به اين معرفت ، عارف شود كه هرچه مدخليتى دارد در نعمتى از نعم الهيه ، از سماويات و ارضيات ، فلكيات و عنصريات و غيرها ، همه وسائط فيض او و مسخرات به يد قدرت اوست و حقيقتا بفهمد « الحمد اللّه » را و بگويد : « انت الفاعل لما تشاء بما تشاء كيف تشاء » و منحصر بداند منعم را در ذات يگانه او و خود اين علم شكر است ؛ بلكه بالاترين اقسام شكر است . « 1 »
32 . معرفه : ركن دوم حال است ، مثل فرح به نعمت و اين بر چهار قسم است :
اول به واسطه آن است كه موافق طبيعت و ميل نفس مىباشد و اين قسم راجع به شكر نيست .
دوم از جهت آن است كه سبب شود براى تقرب به منعم مثل فرح به نعمت صحت و سلامت و عزت و غيرها كه صرف كند در طاعت و اين قسم راجع به شكر خداست .
سوم از جهت آن است كه دلالت كند بر لطف حق و عنايتش به سوى بنده و اين قسم از خوشحالى نيز شكر است .
هامش
( 1 ) . مىفرمايند : اگر كسى به اين افتخار نايل آيد و چنين شناختى براى او حاصل شود كه آنچه در تحقق نعمتى از نعمتهاى الهى دخالتى دارد ، اعم از آنكه آن چيز آسمانى باشد ، چون خورشيد و ابروباد و يا زمينى باشد ، همچون خاك و معادن و يا از فلكيات چون منظومههاى شمشى و يا از عناصر باشد چون اكسيژن و هيدروژن و كربن و . . . ، همه واسطههاى فيوضات الهى هستند و نيز بداند كه آنها در اختيار و تحت فرمان او هستند و او است كه توانسته و مىتواند تمامى اين رابطهها را برقرار سازد و در حقيقت معناى كلمه « الحمد للّه » را فهميده باشد و خدا را فاعل ما يشاء خواند كه هرچه اراده فرمايد انجام پذيرد و هرگونه كه بخواهد شكل پذيرد( هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ )و منعم و رازق خود را تنها ذات مقدس يگانه او بداند ، دانستن چنين حقيقتى شكر ، بلكه بالاترين اقسام شكر است ؛ زيرا اعتراف به مقام الهيت حق و عرفان به مقام مشيت اللّه از خضوع در برابر عظمت مقام الهى حكايت دارد و اين خود شكرى ممتاز است .