5 . معرفه : تماميت قبول عمل آن است كه در ملكوت روح عامله ظهور كند به اينكه اعداد كند نفس را براى حصول ملكه حسنه و صفت راسخه عبوديت به مراتبها و محبت مولى تا مرتبه فناء در فناء ، ان رزقنا اللّه و اياكم و چنين عابد ، تماميت التذاذش لقاء معبود است . « 1 »
هامش
مانند گوشت پرندگان و شراب پاكيزهاى كه در آن مستى و دردسر نيست ظهور مىكند . روزى رسول خدا ( ص ) فرمود : در برابر هربار كه كلمه « لا إله الا اللّه » بر زبان جارى شود ، خداوند تعالى درخت سبزى را در بهشت در جايگاه گوينده آن مىروياند . يكى از اصحاب عرض كرد اى رسول خدا ، پس ما بستانهاى فراوان و سرسبز پيشرو داريم ، حضرت فرمود آرى ، در صورتى كه آتش براى افروختن آن فرستاده نشود .
زيرا انسان آنچه را كه در زندگى مىپسندد و از آن لذت مىبرد ، خداوند ملكوت اعمال نيك وى را به آنچه مىپسندد جلوهگر مىسازد و همان گونه كه لذتهاى زندگى متفاوت است ، اعمال نيك انسان نيز از يك قماش نيست ؛ بنابراين هريك از اعمال ، متناسب با والايى آن به شكلى دلپذير ظهور مىكند ؛ براى مثال نماز كه يك نمونه كامل از بندگى خدا است يا نوازش يتيم ، هريك داراى مزيتى خاص و جلوه معنوى است . اينها در ملكوت عالم به صورتى متناسب با خود ظهور دارند . بنابراين آنچه خداوند عالم به بندگانش وعده داده است ، مانند اينكه آنان را در مقابل كارهاى شايسته به باغهايى كه در آنها نهرها جارى است ، مىرساند و نيز آنچه دلخواه آنان است در اختيارشان قرار مىدهد و آنچه مىخواهند بخورند و بياشامند ، همگى جلوههاى گوناگون اعمال نيك است كه به شكلهاى مختلف جلوه مىكند . در مقابل ، كارهاى ناشايست و گناه است كه به شكلهاى گوناگون موجب رنج و عذاب انسانهاى گناهكار مىشود ؛ يعنى هر گناهى به تناسب آن ، آزار شخص را در پى دارد .
( 1 ) . چون پذيرش اعمال بندگان را به جلوههايى در عالم ملكوت و به صورت لذتهاى اخروى تبيين فرمودند ، اكنون به تماميت قبول عبادت اشاره مىكنند و مىفرمايند : هنگامى مشخص مىشود كه تمام مراحل پذيرش عمل عبادى طى شده است كه در مرتبه عقل عبادتكننده كه همان مرتبه ملكوت روح وى است ، بهگونهاى تجلى كند كه نفس عبادتكننده را براى پيدايش ملكه نيكوكارى و دارا شدن به صفت پايدار بندگى همراه با مراتب مختلف آن آماده كند ؛ همچنين عشق و علاقه به معبود را در او برانگيزد و آنچنان آمادگى در پيدايش اين مقام ايجاد كند كه وى را تا مرتبه فنا و فناى در فنا آماده سازد ؛ زيرا در اين مرحله است كه تنها آرزوى او ، همان بهرهمندى از لذت حقيقى يا