پس بر قول ايشان ، عملى كه از سر حقيقت و احوال باشد ، اشرف است از علمى كه به محض قال باشد ؛ چه ، اشرف ملكات عاقل كامل ، بعد از اتمام و تكميل معرفت اللّه ، تعبّد از براى خداست ، و دعا و تضرّع و ابتهال و تذلّل و تذكّر دايم از عظمت و جلال « 1 » او - تعالى - به خضوع و خشوع قلب ، از براى تقرّب ، كه اين ضدّ احوال حمقا و جهّال است ، كه شبيه است حال آنها به بهايم و سباع و ساير حيوانات .
و از جملهى طاعات و عبادات اشرف و اكمل آنها صلات است كه تمام عبادات ملائكه را باقسامها شامل « 2 » است از ركوع و سجود و قيام و قعود . و واجب نموده است اين طاعت جامعه را بر انسان ، و تكليف كرده به او نفوس آدميان را بهواسطهى خصوصيّت اين صلات حقيقت به عقلى كه او موضع سرّ اللّه و محلّ معرفت ، و قابل تعليم و ارشاد و نور و هدايت اوست ، به خلاف باقى حيوانات كه آنها متروكاند از تكليف و خطاب ، و مسلّماند از حساب و عقاب . بعد بدان كه بودن اين عمل از سر احوال آن است كه جامع خصال و معانى ستّه باشد ، به خلاف ساير اعمال بدنى و احوال ستّهى باطنه عبارت است از حضور قلب ، و تفهّم معانى در نزد قرائت ، و تعظيم ، و هيبت ، و رجا و حيا . و اين حالات كريمه يافت نمىشود مگر در مؤمنى كه امتحن اللّه قلبه بنور المعرفة و الايمان ، تا آنكه موافق شود ظاهر ، باطن را ، و تابع شود روح و بدن ، عقل را در تعبّد و طاعت ، هر چند كه موافق نيست او را در رتبه . چه ، شارع مقدّس از باب آنكه عالم بود كه تمام افراد ناس ، ارتقاء و صعود از پستى بشريّت به سوى درجهى عقل نخواهند نمود ، ناچار مجبور نمود آنها را بر طاعت بدنيّه و
هامش
( 1 ) . دا : جلالى
( 2 ) . دا : شامله