حسنت ، و لا تخف سوئها ياتى به القدر و سالمتك اللّيالى و « 1 » اغتررت بها و عند صفو اللّيالى يحدث الكدر » . منظور آنكه انسان اگر در افعالش فاعل مستقلّ و تمام به اختيار او باشد ، هرگز بالذّات راضى و مايل به غم و اندوه خود نيست ، [ پس غم و اندوه ] چرا بدون رضا و اختيار بر او مىرسد ؟ پس از جانب ديگرى مقرّر شده كه برسد . كما قال تعالى « 2 » :
« قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا »
. و لذا قال امير المؤمنين ( ع ) :
« و إن تكن الارزاق قسما مقدّرا * فقلّة حرص المرء فى الكسب اجمل »
چه : « المقدّر كائن و الكائن ثابت » .
مبدأ و حقيقت آن
مراتب باقى و « 3 » اهل مراتب * به زير امر حقّ ، و اللّه غالب
مراتب وجود از مرتبهى واحديّت و جبروت و ملكوت و لاهوت و ناسوت باقى [ هستند ] ، چه :
« لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا »
. امّا اهل مراتب ، اعنى موجودات خاصّهى مقيّده و ماهيّات ، در هر مرتبهاى ؛ چه ، هر مرتبه ، ماهيّتى درخور خود دارد كه مرتبهى واحديّت چون مرتبهى اسماء و صفات است ، ماهيّت در آنجا همان مفاهيم اسماء و صفات است . و ماهيّت مرتبهى جبروت جوهر مجرّد من المادّة « 4 » ذاتا و فعلا ، و قس عليه باقى مراتب را . پس اهل مراتب ، يعنى ماهيّت ، در هر مرتبهاى ، در تحت امر تكوينى حقّ است ؛ چه ، مراد از امرى كه خدا مىفرمايد :
« وَ ما أَمْرُنا إِلَّا
هامش
( 1 ) . پا : و
( 2 ) . شا : تع
( 3 ) . پا : و
( 4 ) . شا : المادّة