است ؛ چه ، « اوّل ما خلق اللّه روحى و نورى » مىفرمايد . و مسلّم است كه عقل اوّل ، بعد از حقّ ، اشرف تمام موجودات است ؛ چه ، صادر اوّل از جاعل حقيقى است . و صادر اوّل چون علت بر مادون است ، بايد اشرف از مادون باشد كه اگر شريفتر « 1 » از او ممكن باشد و خداوند بعد از او ايجاد فرمايد ، لازم آيد تعليل اقوى به اضعف . و « 2 » او ظلّ حقّ [ است ] و باقى تمام ظلال او ، و او علّت بر كلّ و باقى همه معلول او . و علت اشرف است از معلول ، مگر نزد كسى كه معناى علّت را نفهميده باشد . از اينجاست كه مىفرمايد مخبر صادق ( ع ) : « لا نبىّ بعدى » . قوله :
كسى مرد تمام است كز تمامى * كند با خواجگى كار غلامى
يعنى انسان - خصوص انسان تام و « 3 » كامل - چون مظهر اتمّ و آيهى اعظم حقّ است ؛ لهذا بايد از كلّ صفات حقّ نمونه بر او تافته باشد ؛ چه ، هر اسمى و صفتى لا بد مظهر مىخواهد ، و يكى از جمله صفات حق ، صفت « يا من لا يشغله شأن عن شأن » و « يا من « 4 » لا يحجبه شىء عن شىء » است . يعنى حق تعالى نسبت به مخلوق اگر چه به وجهى كه اوست ربّ اعلى « 5 » و منزّه است از مجانست خلق ادنى ، « ما للتّراب « 6 » ، و ربّ الارباب » است ، ولى از باب آنكه حق تعالى محدود نيست ، بل « دان فى علوّه و عال فى دنوّه » ؛ خود مىفرمايد « 7 » در قرآن « 8 » :
« هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ »
. عارفى :
« حق را به غير دل نبود منزل دگر
هامش
( 1 ) . شا : اشرف
( 2 ) . پا : ( و ) را ندارد .
( 3 ) . پا : ( تام و ) را ندارد .
( 4 ) . پا : ( و يا من ) را ندارد .
( 5 ) . شا : اعلاى
( 6 ) . پا : التّراب
( 7 ) . پا : فرمايد
( 8 ) . پا : ( در قرآن ) را ندارد .