است قاطع بر آنكه پرتو نور اوست در تمام مجالى و مظاهر ، و ظهور اوست - تعالى - در تمام اعيان ، خصوص در « 1 » عين ثابت انسان كامل ، كه هيكل توحيد و مجمع تفريد است . كما ورد عن المعصوم - عليه السّلام « 2 » - :
« نحن هياكل التوحيد » . پس عبادت ملايكه به جهت اين كل طبيعى نبود ، بلكه براى آن نور حقيقى بود ؛ اما به خلاف شيطان - عليه اللّعنة « 3 » - كه نظرش مقصور بر همين ظاهر بود ، و از انسان بهجز كلوخ منجمد چيز ديگرى نمىديد ، لذا قال :
« خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ »
. « 4 »
بود از هر تنى پيش تو جانى * و زو در بسته با تو ريسمانى
يعنى انسان كامل ، نوع الانواع و جان جانان است كه به وحدت جان ، تمام اشيا را داراست از نبات و حيوان و جماد ، و حيوان هم از جميع انواع مختلفه . و دليل بر اين ، آن است كه هيچ چيز كامل نيست مگر وقتى كه تمام صفات و كمالات اخسّ ، بلكه جان آنها را دارا باشد . عقلا و نقلا و وجدانا ثابت است كه انسان از تمام اكمل و اشرف « 5 » است ؛ كما قال تعالى فى اثبات شرافته :
« وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا »
. چون علماى علم تأويل به جهاتى برّ را تأويل به عالم اجسام نمودهاند و بحر را تأويل به عالم ارواح ؛ يعنى انسان به حسب جسم عنصرى حامل اوصاف عالم اجسام است ، و به جهت ارواح امرى حامل « 6 » صفات عالم ارواح بسيطه مجرّده است ، چه ،
هامش
-كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ )آمده است .
( 1 ) . شا : ( در ) را ندارد .
( 2 ) . شا : ( عليه السلام ) را ندارد .
( 3 ) . شا : لعنة اللّه عليه
( 4 ) . پا : ( لذا . . . طين ) را ندارد .
( 5 ) . شا : اشرف و اكمل
( 6 ) . شا : ( اوصاف . . . حامل ) را ندارد .