غايت حركت حيوان جلب منافع و دفع منافر است كه شهوت و غصب باشد . و حركت افلاك و كواكب ، غايت عقلى كه اتّصاف به حق باشد مىخواهد ، به جهت آن « 1 » كه شهوت و غضب در افلاك روا نيست ، و از صفت حيوان است . يعنى جسم « 2 » افلاك نكاهد « 3 » كه به شهوت جلب منافع بدل ما يتحلّل نمايند « 4 » ، و منافرى در آنها نيست كه دفع او نمايند كه بگويى نهايت حركات آنها جلب منفعت و دفع مضرّت است « 5 » . پس آنها دايم در عبادتاند ، چه آنى از حركت منفك نيستند ، كه : « كل فلك متحرّك دايما » .
و عبادت هر چيز درخور آن است ؛ كما قيل : « اشياء عالم عبادت حق كنند به اطوار مخصوصا يعنى السّماء بدورانها و الارض برجحانها و المطر بهطلانها « 6 » و الماء بسيلانها « 7 » ، و قد يعبد « 8 » و لا يشعر و لذكر اللّه اكبر ، الى غير ذلك ؛ مثل آنكه عبادت چشم ، ديدن است و از گوش ، شنيدن ، كه عمل هر چيز فيما بين خلق لاجله عبادت او است . بعد بدان كه تمام فلك و فلكى آيهى آفاقى حقّاند ؛ چرا كه دلالت بر او تعالى - ( ع ) دارند ، و تمام حكايت از نوريّت و بساطت و لطافت خدا مىكنند . قوله :
نظر كن باز در جرم « 9 » عناصر
كه آب و نار و هوا و خاك باشد . دوى از « 10 » آنها لطيفاند كه نار و هوا باشند « 11 » ، چه ، از بابت لطافت آنها است كه كواكب در فلك هشتم مشهود
هامش
( 1 ) . پا : به جاى عبارت ( به حق . . . آن ) ( به صفات معبود باشد مستدعى است زيرا ) آمده است .
( 2 ) . شا : كه اجسام
( 3 ) . شا : نكاهند
( 4 ) . پا : كند
( 5 ) . شا : ( كه بگويى . . . است ) را ندارد .
( 6 ) . شا : بهطلانه
( 7 ) . شا : بسيلانه
( 8 ) . پا : يعبدوا
( 9 ) . شا : جسم
( 10 ) . شا : ( از ) را ندارد .
( 11 ) . شا : باشد