انقلابات كه مادّه از هر صورتى مستحيل به صورت ديگر شود . اما كتاب انفسى نيز سه قسم است : از نفس نباتى ، و حيوانى ، و انسانى . و باز كتاب انسى دو قسم است : از كتاب ابرار ، و كتاب فجّار . كما فى قوله تعالى :
« إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ
و
إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ »
. بالجمله از تمام اين مذكورات تعبير به كتاب شده ، چه ، معناى كتاب كه « ما يسطر فيه » باشد بر تمام صادق است . و الفاظ موضوع از براى معانى عامّهاند ، امّا ديدن اين كتاب تكوينى حقّ نصيب تمام نيست ، بلكه موقوف است بر ديدهى عارف باللّه ، كه جانش دايم مهبط تجلى دوست باشد .
بيان عوالم و مراتب موجودات :
عرض اعراب و جوهر چون حروف است
اوّلا بايد دانست كه اشياء عالم به حصر عقلى منقسم به ده قسم است كه يك قسم جوهر است ، و نه قسم ديگر اعراض . و باز جوهر به حصر عقلى پنج قسم است كه اوّل عقل ، و دوم نفس ، و سوّم « 1 » صورت ، چهارم هيولى ، و پنجم جسم كه مركّب از هيولى و صورت است . و باز عقل از جهت او افراد غير متناهى است از عقول عشره ، كه عقول طوليه مىگويند ، و از عقول متكافئه كه لا تعدّ و لا تحصىاند ، زيرا « 2 » كه از جهت هر نوع از انواع اين عالم خواه حيوان ، و خواه انسان ، يك عقلى است كه مربّى آن نوع است . و نفس هم منقسم به نفس فلكى ؛ چه ، از جهت هريك از افراد افلاك و كواكب دو نفس است : نفس كلّيّه ، و نفس جزئيّه ؛ و به « 3 » نفس انسانى و حيوانى و نباتى كه هريك از افراد را نفسى است مخصوص . و باز
هامش
( 1 ) . شا : نفس سيّم
( 2 ) . شا : چرا
( 3 ) . شا : ( به ) را ندارد .