يعنى يك روز كه انتزاع از حركت فلك آن عالم مىشود ، مطابق و موافق يك سال است . كما ورد فى الحديث : « انّ للّه ارضا بيضاء مسيرة الشّمس فيها ثلاثون يوما مثل ايام الدنيا ثلاثين مرّة مشحونة خلقا يسبّحونه و يهلّلونه و لا يعلمون انّ اللّه خلق آدم و لا ابليس » ؛ بلكه روز آخر موافق هزار سال اين عالم است ، چنانكه خبر داده است حق حميد در قرآن مجيد :
« يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ »
. پس يك سال آن عالم سيصد و شصت هزار سال مىشود ؛ چنانكه يك سال اين عالم سيصد و شصت روز است ، كه شمس اين ايام محدود را به حركت مخصوص خود سير « 1 » نمايد . و بدان كه آن روزى كه سى صد و شصت هزار سال است ، از ايام ربوبيت است « 2 » . اين است كه چون اصحاب كهف به مقتضاى « النوم اخ الموت » از اين عالم و از زمان سريع قليل او بيرون شده ، متّصل به آن عالم گشتند ؛ لهذا زمان كثير اعنى سيصد و نه سال نسبت به زمان آن عالم آنى آمد ، و در وقت انتباه ايشان را چنان گمان بود كه آنى بيشتر نگذشته ، و برخى معتقد « 3 » بودند :
« لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ »
. و حال آنكه مدّت مديد و عهد بعيد در خواب بودند .
همين نبود جهان آخر تو ديدى
يعنى حقيقت عالم كه بشراشره انسان كبير و خليفة اللّه است ، نه همين است كه در نظر قاصر تو است ، چه حسّ بشرى انسان چون ساير حيوانات مأكول و مشروب و الوانى زياده از عالم مشاهده ننمايد . و عالم در نظر حيوانى جماد است ، و چون كور ظاهر ، از خورشيد جز ادراك
هامش
( 1 ) . شا : حركت
( 2 ) . پا : ( است ) را ندارد .
( 3 ) . پا : و معتقد