بيان عالم مثال :
بهشت و دوزخ و اعراف چه بود ؟
بدان كه بهشت بر سه قسم است : بهشت صورى ؛ و آن مخلّد شدن نفوس است بعد از خلاصى از ابدان به باغ و نعيم و حور و قصورى كه واقع در عالم مثال است ، كه از آن عالم در عرف شريعت به عالم برزخ تعبير شده است . اما در « 1 » آنجا صور صرفه است بىاختلاط به مواد ، مثل صور خياليّهى انسانيّه كه مثال اصغر است مطابق مثال اكبر . [ بهشت ] ثانى جنّت الصّفات است ، و آن تخلّق و تحقق به صفات حق ، و تشبّه به روحانيان است ، به مقتضاى : « تخلّقوا باخلاق اللّه » . سيّوم جنّت الذات است كه او محبوب و مطلوب عارفان و سالكان « 2 » حقيقى است كه دوام در آرزوى آن مقاماند ؛ چنانكه از امام جعفر صادق - عليه السّلام « 3 » - رسيده است كه فرموده : « يا الهى و جنّتى و نعيمى » . آنها از بهشت و دوزخ صورى گذشتهاند و طالب حق شدهاند . كما قيل :
« حقّ را طلب اى فسرده چون يخ * در صحن بهشت و قعر دوزخ »
همچنين دوزخ سه قسم است : اوّل دوزخ « 4 » صورى ؛ و آن گرفتار شدن نفوس است در عالم مثال مطلق به آتش سوزان و مار و عقرب گزان كه صور صرفه است بدون اضافه به مواد ؛ و شيئيّت شىء به صورت است نه به مادّه . پس آتش همين آتش سوزان است ، امّا عارى از مواد كثيف ، كه تمام اين عذاب و عقابها « 5 » به دو محقّق است . دوم [ دوزخ ] جهل است ؛ آن
هامش
( 1 ) . پا : ( در ) را ندارد .
( 2 ) . شا : سلّاك
( 3 ) . پا : معصوم
( 4 ) . شا : ( سه قسم . . . دوزخ ) را ندارد .
( 5 ) . پا : عتابها