« اعرف نفسك اعرف ربّك » ، « 1 » و أيضا : « أعرفكم بنفسه أعرفكم بربّه » ، « 2 » إلى غير ذلك .
و منها : طريق العارفين بالوجه ؛ و هم النّاظرون إليه في مرآته العظمى ، و الواقفون على الباب من آياته الكبرى ، المعتصمون بحبل اللّه ، و المتمسّكون بالعروة الوثقى . إلى هذا اشير بقوله :
فَأَراهُ الْآيَةَ الْكُبْرى ،
« 3 » و
لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى ،
« 4 » و
لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى ،
« 5 » و قوله : « بنا عرف اللّه ، و لولانا ما عرف اللّه » ، « 6 » و « نحن الأعراف الّذين لا يعرف اللّه إلّا بسبيل معرفتنا » . « 7 » و هذا معنى ما قاله : « من رآني فقد رأى الحقّ » ، « 8 » و قول أمير المؤمنين عليه السّلام : « يا سلمان ! يا جندب ! معرفتى بالنورانيّة معرفة اللّه » . « 9 »
و منها : طريق الصدّيقين و الخصّيصين . و بيانه حسب ما ذكره بعض الأجلّة من الحكماء أنّا إذا نظرنا في مفهوم الوجود وجدناه إمّا غنيّا بذاته عمّا سواه ، أو محتاجا إلى ما عداه ؛ فالأوّل هو الواجب ؛ و الثاني هو الممكن ؛ لكن في هذا البيان كلام ، و في هذا المقام بيان أدقّ و أحسن ليس هنا محلّ ذكره . و إلى هذا الطريقة أشار بقوله :
أَ فِي اللَّهِ شَكٌّ ،
« 10 » و ؛
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ ،
« 11 » [ و ] :
أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ،
« 12 » [ و ] :
قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً ، *
« 13 » و قوله : « اعرفوا اللّه باللّه » ، « 14 » و قوله : « عرفت ربّي بربّي » ، « 15 » [ و ] : « يا من دلّ على ذاته بذاته » ، « 16 » و في الدعاء : « اللّهمّ عرّفنى نفسك » إلى
هامش
( 1 ) . در تفسير ثعالبى 5 : 413 از حضرت امير عليه السّلام بدين عبارت نقل شده است كه : « اعرف نفسك تعرف ربّك » .
( 2 ) . اقتصاد شيخ طوسى رحمه اللّه : 14 .
( 3 ) . سوره مباركه نازعات : 20 .
( 4 ) . سوره مباركه طه : 23 .
( 5 ) . سوره مباركه نجم : 18 .
( 6 ) . توحيد صدوق رحمه اللّه : 152 .
( 7 ) . در بحار الانوار 8 : 338 . و بدين عبارت آمده است : « . . . إلّا بسبب معرفتنا » .
( 8 ) . بحار الانوار 58 : 235 .
( 9 ) . بحار الانوار 26 : 2 .
( 10 ) . سوره مباركه ابراهيم : 10 .
( 11 ) . سوره مباركه آل عمران : 18 .
( 12 ) . سوره مباركه فصلت : 53 .
( 13 ) . سوره مباركه رعد : 43 ؛ إسراء : 96 .
( 14 ) . كافى 1 : 85 ؛ توحيد صدوق رحمه اللّه : 286 .
( 15 ) . شرح أسماء الحسنى سبزوارى 1 : 36 .
( 16 ) . بحار الانوار 84 : 339 و 91 : 243 .