گفتار در بيان احوال ملوك پيشداديان بطريق اختصار
بر ضمير منير واقفان اخبار و خاطر مهر مآثر عارفان اسرار مخفى نماند كه ملوك عجم كه از زمان طوفان نوح تا ظهور حضرت خاتم الانبياء در ملك ايران بودهاند و بعضى اوقات در اكثر ربع مسكون سلطنت نمودهاند منحصر به چهار طبقهاند چنانچه قبل مذكور شد نخستين ايشان را پيشداديان خوانند :
كيومرث
اول ايشان كيومرث است
بيت :
نخستين خديوى كه كشور گشود * سر تاجداران كيومرث بود
بعضى از مورخان گويند كه كيومرث از احفاد آدم بود و برخى را اعتقاد آنكه از احفاد سام بن نوح بود زيرا كه بعد از طوفان بجز نوح و پسر او كسى در روى زمين نماند بزعم گبران كيومرث عبارت از آدم صفى است و صحت اين روايت بر اهل خرد مخفى است ،
كيومرث مردى سبزه چهره نيكورخسار با تناسب اندام بود و مدت هزار سال زندگانى نمود و زمان سلطنت وى سى سال بود مسكن او در كوهستان و غارها و كسوت او از پوست سباع و بهايم بود .
هوشنگ بن سيامك بن كيومرث
بر وفق مشرب هوشنگيان مؤبد اصفهانى و دهقان دهستانى گفته كه هوشنگ پادشاه صورت و معنى بود و هيچيك از پيشداديان و كيانيان و ساسانيان به زور و توانائى و هوش و دانائى با او برابرى نمىنمودند مدت چهل سال پادشاهى ظاهر و باطن داشت آهن از معدن او بيرون آورد ولايت بلخ و كرمان و اصفهان و رى را او بنا گذاشت و هيچ دقيقه از دقايق عدالت و دادگسترى فرونگذاشت چون هوش و كمال هوشنگ بهغايت رسيد ايزد متعال او را پنجاه كتاب آسمانى بخشيد از جمله آن كتابها جاويدان خرد و روشنادئى و هداى فرهنگ و كانون منش و نيكو پند شهان و دلگشائى خردمندان « 1 » اين كتابها در همه جا محترم بوده خصوص اهل ايران بسيار عمل مىنمودهاند
هامش
( 1 ) - اين نامها در نسخه همچنين بود - و در بستان : كتاب جاويدان خرد و روشنائى جان و نامه هدى و فرهنگ و كانون و منش نيكو و پند شهان و دلكشاى خردمندان