و دو هجرى در زمان خلافت عمر بن خطاب بدست اسلاميان افتاد چون ماه خلافت خلفاء به مغرب زوال روى نهاد طايفه امويه آن ولايت را تصرف كردند و مراسم جور و عدوان بجا آوردند چون دولت ايشان به نكبت مبدل شد و زمان تغلب آن گروه درگذشت خلافت بنى عباس ظهور نمود مدتهاى مديد آن ديار در تصرف ايشان بود در اواسط دولت ايشان ملوك صفاريان آنجا را گرفتند و جمهور رعايا و برايا فرمان آن فرقه پذيرفتند چندى سلاطين طبرستان در حيطهء تصرف كشيدند چون ملوك ديالمه ظاهر گرديدند سالهاى فراوان در فرمان آن فرقه بود تا آنكه سلطان محمود غزنوى از ايشان انتزاع فرمود چندگاه در حكم غزنويه بود آنگاه در تصرف ملوك سلجوقيه درآمده ضبط كردند سلاطين خوارزمشاهيان از حكم ايشان برآوردند چون خانان چنگيزيه بدان ولايت استيلا يافته ملوك خوارزمشاهيان به بيغوله عدم شتافتند چون دولت مغولان رو بتراجع و تنزل نهاد بدست آل مظفر افتاد ، تيموريه از آن فرقه انتزاع كردند و مدتى ديگر در حيطهء تصرف ملوك آققويونلو و قراقيونلو بود تا آنكه حضرت شاه اسماعيل صفوى انار اللّه برهانه ظهور نمود و قرون بسيار آل صفويه در آن ولايت شاهى كردند و در آخر دولت ايشان جماعت افغان ظهور كرده آن مملكت را از اولاد صفوى گرفتند و نادر شاه از آن طايفه بازگرفت و بعد از انقراض دولت نادرى و ظهور هرج و مرج بسيار كريمخان زند آن ملك را مسخر كرد و در حيطهء تصرف درآورد چون زمان حكومت زنديه درگذشت اوان سلطنت قاجاريه گشت اكنون كه سنه هزار و دويست و سى و هفت هجريست آن ولايت در تصرف اولياى دولت قاجاريه است .
در تاريخ حمد اللّه مستوفى مسطور است كه حقوق ديوانى عراق در زمان دولت سلجوقيان دوهزار و پانصد و بيست تومان مغولى بوده كه هر تومان مغولى دويست و پنجاه تومان رايج و شايع اين زمانست .
رياض السياحة ( فارسى ) — صفحة 604
مساهمون: زين العابدين شيروانى
ص٦٠٤