اين گروه مىگويند كمال بر دو نوع است كمال ناقص و كمال تام اما كمال ناقص آنست كه شخص در اين نشئه طاعت و عبادت بجا مىآورد و نماز و روزه مىگذارد بطمع آنكه حقتعالى او را به بهشت برد موافق اطاعت و عبادت وى را به بهشت مىبرد و مدتى معين در بهشت مىماند و حظوظ نفسانى خود را بكمال مىرساند چون مايهاش بهغايت مىرسد و ذخيرهاش به نهايت مىانجامد اللّه تعالى او را از بهشت بيرون مىآورد از راه عنصر و مواليد به دنيا مىآيد و دوباره ابواب محنت و رياضت به روى خويش مىگشايد باز چون مستحق بهشت مىشود او را به بهشت مىبرد و ابدالآباد بدين آمد و رفت گرفتار است اگرچه اين ظاهرا نوعى كمالست اما در باطن نقص كمالست اما كمال تام آنست كه شخصى در اين عالم طاعت و عبادت مىكند و مرتكب مجاهده و رياضت مىشود ليلا و نهارا به ياد خداست سرا و جهرا در رضاى مولا او را بجز رضاى حق مطلب و مقصدى نيست بلكه در فكر و رضاى حق سبحانه و تعالى نيز نمىباشد از براى آن پرستش مىكند كه او مستحق پرستش و عبوديت است و سزاى بندگى و عبديت چون بر اين خيال ورزش نمايد و از اين انديشه بيرون نيايد بعد از انقطاع متعلقات از بدن به حق و اصل مىشود و قرب يزدان او را حاصل مىگردد و احوال او مانند گندم است كه او را برشته كرده باشند و او هرگز نخواهد روئيد و بر اين نشاء رو نخواهد گردانيد .
اگر شخصى گناهكار و تبهروزگار است در همين عالم موافق گناه و معصيت خويش دور مىزند اگر گناهش بسيار است بجماد مىپيوندد و از جماد به نبات مىآيد و از نبات به حيوان مىرسد و حيوان انسان مىشود و چندين هزار سال در اين ادوار عذابهاى گوناگون مىكشد و مرارت از حد افزون مىچشد و اگر عصيانش كمتر است بمقام نباتى مىرود و اگر ديگر كمتر است حيوان مىشود مطابق اعمال خود و مناسب آن حيوان مىگردد چنان كه اگر حسود بوده گرك مىشود و اگر در شهوت حرص نموده خوك مىگردد و اگر مردم را پيكار گرفته گاو مىشود و اگر از خلق رشوت پذيرفته شغال مىشود و اگر غريب را آزار مىكرده سگ مىگردد و اگر مطلق موذى بوده مار و عقرب مىشود و اگر زر و سيم دوست مىداشته موش مىشود و اگر حرص و آز
رياض السياحة ( فارسى ) — صفحة 496
مساهمون: زين العابدين شيروانى
ص٤٩٦