الخامل ؟ قال الخفى
يعنى حضرت فرمود براى ابو ذر ذكر كنيد اللّه تعالى را ذكرى خامل ابو ذر عرض كرد كه خامل چيست حضرت فرمود كه خفى است . حضرت سيد السجاد در مناجات خود فرمود
و آنسنا بالذكر الخفى
. و الف و لام در اين دو موضع الف و لام عهد است و احتمال اقرب آنست كه مراد از خفى خفى معهود ميان مشايخ است زيرا كه در حديث اول مخاطب ابو ذر است و اين بعيد است كه او ذكر در سر و آهسته نمىكرده باشد تا آنكه محتاج بدين امر بوده باشد و مناجات حضرت آنسنا فرموده اين بعيد است كه آن حضرت انس بذكر سر و آهسته نداشته باشد تا آنكه طلب كند آن را چون اين ذكر خفى صعوبتى بر نفس دارد از حيثيت صورت فعل و تحمل معنى و ظهور خاصيت آن حضرت انس و رفع صعوبت آن را طلب مىفرمايد .
در اثبات افضليت ذكر خفى كه عبارت از ذكر قلبى بوده باشد بر ساير اقسام ذكر براهين عقليه و شواهد نقليه زياده از آنست كه احصا توان نمود اگر كسى را فىالجمله شعورى و تميزى بوده باشد انكار اين مطلب نتوان نمود بلكه هر عالمى كه از عالم حس قدمى بيرون نهادهاند اگر اندكى تأمل نمايند براى ايشان نيز علمى و يقينى حاصل مىگردد كه ذكر قلبى افضل از ذكر زبانى است چنان كه مشاهده شد و مىشود
بيت :
در اندرون من خسته دل ندانم كيست * كه من خموشم و او در فغان و در غوغا است
( گفتار در بيان تحقيق فكر صوفيه )
اين طايفه مىگويند كه جمهور دانايان متفقند بر آنكه آدم مجمل عالمست و عالم مفصل آدم هرچه مفصل در جهانست اجمالا در وجود انسانست كلام معجز نظام سرور اولياء على مرتضى مبرهن اين بيانست
أ تزعم انك جرم صغير * و فيك انطوى العالم الاكبر
و آيهء وافى هداية
سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ