عظيم گرديد كه او را ام البلاد نام نهادند در زمان اسلام كثرت و ازدحام اهل ايمان به مثابهاى بود كه وى را قبة الاسلام گفتند ناظم مناظم سخنورى حكيم انورى در عظمت او گويد
بيت :
آسمان گر طفل بودى بلخ كردى دايگيش * چون تواند كرد معمور جهان را مادرى
در حبيب السير مسطور است كه در زمان عثمان عبد اللّه بن احنف آن بلده را بلطف و عنف بگشود در روزگار ملوك امويه و بنى عباس به مرتبهاى معمور و آبادان بود كه در وقت فترات چنگيز خان در اصل شهر و قراء هزار و دويست جا سجاده صلاة جمعه مىگستردند و هزار و دويست حمام راحت انجام در آن مقام موجود بود پنجاه هزار كس از سادات عظام و مشايخ كرام و علماء ذوى الاحترام در آنجا مسكن داشتند لشكر چنگيز خان خورد و كلان و اطفال و نسوان آن مكان را باقى نگذاشتند و عمارات بلند و قصور دلپسند آن را به خاك برابر و يكسان كردند و باغات جنت آيات و بساتين خلدآئين آن را از بيخ و بن برآوردند
بيت :
همه بلخ را چون كف دست كرد * عمارات عاليش را پست كرد
بعد از قتل و خرابى چنگيز خان آن ديار كرة اخرى بسعى و اهتمام سلاطين گردون احتشام كسوت تعمير پوشيد و بسبب ترددات سپاه مخالف و مؤالف ويران و پريشان گشته اكنون كه سنهء هزار و دويست و سى و هفت است بهغايت پريشان و قلعهء آن معمور و آبادانست مشتمل است بر پانصد باب خانه ، و خارج قلعه كه شهر گويند محتويست بر دو هزار باب خانه ، فىالجمله آبش معتدل و هوايش به گرمى مايل مردمش سفيد رخسار و از متاع حسن برخوردارند مشتمل بر هفت نهر عظيم و هفده بلوك معتبر است سكنه شهر و قراء فارسى گوى ، اويماقات آن ترك زبان قريب بسى هزار خانه دارند ، از طوايف ازبك و جغتاى و تركمان و سنك در جوانب آن ديار سكونت دارند همگى شمشير زن و تيرانداز و نيزه گذارند ، عامه مردمش مهماندوست و غريبپرور اما از فضائل و كمالات انسانى بركنارند ، و كافه اهلش حنفى مذهب