بعثت عيسى عيسوى ملت گشتند چون ملت بيضا ظهور نمود از آن روش گذشتند در سنهء بيست و دو در زمان خلافت عمر بن خطاب اسلاميان آنجا را گشادند و اهل آن ديار طوعا بر دين احمدى گردن نهادند قبل از اعلام سلطنت صفويه خلقش حنفى و شافعى و ارامنه بودند چون به حكم يزدان سلاطين صفوت نشان آن ملك را گشودند مجموع خلق آن ديار جبرا و قهرا مذهب اثناعشرى اختيار نمودند اكنون شيعه اثناعشرى و گروه عيسوى موجود و ساير فرق و ملل در آن ديار مفقود است ، در قديم فرمانفرماى آن مكان از جانب شهريار آذربايجان بودى و بعضى اوقات حاكم شيروان حكم فرمودى در عهد دولت سلطان محمد صفوى روميه تصرف كردند و شاه عباس ماضى از گماشتگان آل عثمان انتزاع فرمود ، بعد از انقراض دولت صفويه چندى در حوزهء تسخير روميه ( روسيه ) بود و نادر شاه ذىجاه از ايشان استرداد نمود بعد از انقراض دولت نادرى مانند ساير بلاد آذربايجان و شيروان ملوكالطوايف بودند و فىالجمله خدمتى بملوك زنديه و شيروانيه مىنمودند .
اكنون قرب هفده سالست كه اغلب بلاد آن ديار را امناى روسيه تصرف كردهاند بنا بر مخالفت مذهب لازمه بىرحمى و بىرسمى بجا مىآورند لهذا اكثر مردم آن ديار مضطر و پريشان روزگارند و از ايلات قريب بسى هزار خانوارند كه طريق ييلاميشى و قشلاميشى مىسپارند ، حقوق ديوانى آن ولايت در عهد ملوك سلجوقيه رايج الوقت پادشاهان صفويه صد و نود و پنج هزار تومان بوده خوانين چنگيزيه سى تومان و سه هزار دينار خاقانى مقرر فرمودهاند .
مخفى نماند كه بعضى از اصحاب تاريخ شهر گنجه و قراباغ را از ولايت موغان محسوب نمىدارند و داخل بلاد اران مىشمارند راقم گويد ولايت اران معين است و جوانب اربعهاش مبين مساحان دقيقهياب حدود آن را تحديد كردهاند و بلاد آن را بتعداد آوردهاند محدود است از سمت جنوب به ارمنيه اصغر و شمالش به گرجستان و مشرق آن بآذربايجان و مغربش به ارمنيه اكبر و بلاد آن قارص و افجه قلعه و الكاى سرور و چخورسعد سعد كه آن را نيز ايروان گويند دارالملكش ايروانست « 1 » و اللّه اعلم بالصواب .
هامش
( 1 ) - ايروان دار الملك اران است و آن را چخورسعد سعد نيز گويند . « بستان السياحة »