آن معانى .
و
أبنية التذكّر ثلاثة أشياء :
الانتفاع « 1 » بالعظة ، و استبصار العبرة ، و الظفر بثمرة الفكرة .
« انتفاع به عظت » آن است كه متأثّر شود نفس به سماع وعد و وعيد ؛ پس منفعل شود از وعد به رجايى باعث بر اجتهاد در عمل ، از براى تحصيل مرجوّ ؛ و از وعيد به خوف باعث بر تقوا ، از براى حذر از مخوف .
و « استبصار » طلب تبصّر است به نور بصيرت ، و سعى در تحقّق جليّهء امر از براى اعتبار به هر چيزى كه اعتبار گرفته مىشود به او ، مثل حال حبيب نجّار « 2 » - صاحب يس - و مؤمن آل فرعون « 3 » در طلب نجات و ثواب و تحصيل سعادت و كمال ؛ و مثل حال بلعم بن باعورا « 4 » و فرعون و ابى جهل و امثال ايشان در حذر نمودن از هلاك و عقاب ، و خلاص از شقاوت و و بال .
و امّا « ظفر به ثمرهء فكر » پس او بر دو نوع است :
يكى از اين دو نوع ، عمل است به مقتضاى علم حاصل به فكر صائب در اعمال و اخلاق . پس به درستى كه او موجب عمل صالح است ، و « كسى كه عمل كند به چيزى كه بداند ، ميراث مىدهد او را خداى تعالى ، علم چيزى را كه نمىداند » « 5 » به سبب تذكّر از براى چيزى كه در فطرت است ، از براى تنوّر و صفاى حاصل به عمل صالح .
هامش
( 1 ) . اصل : الانتفاع .
( 2 ) . در آيهء 22 - 20 سورهء يس به اين شخصيت اشاره شده است . ر . ك . مجمع البيان ، ج 8 ، ص 419 .
( 3 ) . منظور از مؤمن آل فرعون كه در آيهء 20 سورهء قصص نيز به او اشاره شده ، شخصى به نام « حزقيل » است . گرچه بعضى او را « شمعون » و عدّهاى نيز « سمعان » دانستهاند . ر . ك : مجمع البيان ، ج 7 ، ص 246 .
( 4 ) . در آيات 176 - 175 سورهء اعراف به اين شخص اشاره شده است . ر . ك : مجمع البيان ، ج 4 ، ص 499 .
( 5 ) . در واقع اين عبارت ترجمهء حديث « من عمل بما يعلم ورّثه اللّه علم ما لم يعلم » مىباشد .