البدايات ، ثمّ قسم الأبواب ، ثمّ قسم المعاملات ، ثمّ قسم الأخلاق ، ثمّ قسم الاصول ، ثمّ قسم الأودية ، ثمّ قسم الأحوال ، ثمّ قسم الولايات ، ثمّ قسم الحقائق ، ثمّ قسم النهايات « 1 » .
مرتّب ساخت اين مقامات را بر ده قسم ، هر قسمى از آن ده قسم مشتمل است بر ده مقام . هر مقامى اصل است از براى آن قسم به حسب ساير مقامات ، و اقسام آن مقامات فروع و درجاتاند . پس به درستى كه ترتّب اين مقامات و اندراج بعض آنها تحت بعضى ، مثل ترتّب انواع و اجناس و اندراج بعضى از آنها در بعض « 2 » است . پس از براى عالى صورتى است در سافل ، و از براى سافل رتبهاى است عالى ، نه مثل ترتّب « 3 » مراقى « 4 » سلّم « 5 » تا آنكه نبوده باشد صاحب عالى بر سافل .
پس منقسم مىشود هر مقامى از صد مقام بر ده قسم ، به حسب درجاتش در ساير اقسام - همچنانكه مذكور شده در مقام توبه - و اين حاصل از ضرب صد است در ده ، پس مىباشد هزار ، همچنانكه ذكر كرده است كتّانى رحمة اللّه عليه .
امّا درجات اقسام بدايات در بواقى ، پس ظاهر است .
امّا درجات اقسام نهايات : پس به درستى كه نهايت رجوع است به سوى بدايت - چنان كه گفته جنيد قدس سرّه - پس هر چيزى كه در نهايت است از براى او صورتى است در بدايت ، الّا آنكه در ميان اين دو صورت فرق بعيدى است . پس به درستى كه مبتدى مىكند آنچه مىكند به نفس خود ، و منتهى مىكند آنچه مىكند به حقّ .
و امّا تقسيم شيخ هر مقامى را بر درجات ثلاث ، پس نيست از براى انحصار آن مقام در آن درجات ثلاث ، بلكه از براى آن است كه اوّل حال مبتدى است و اخير
هامش
( 1 ) . در نسخهء اصل بعد از اين قسمت عبارت « قسم البدايات ، فأمّا قسم . . . السماع » وجود داشت كه براى تناسب با نسخهء « ك » و ترجمه و شرح آن به قسمت بعدى يعنى ص 59 منتقل شد .
( 2 ) . اصل : - و اندراج بعضى از آنها در بعض .
( 3 ) . اصل : - ترتّب .
( 4 ) . اصل : + و .
( 5 ) . مراقى : بالارونده ؛ سلّم : نردبان .