توهّم آيد خيالى بود .
و در اين مقام سخن را مجالى است واسع و امّا اين مختصر گنجايش ندارد . )
القيّوم الصّمد
قيّوم و صمد دو صفتاند از براى خداى تعالى نسبت به خلق . پس به درستى كه « قيّوم » آن است كه قائم باشد كلّ ما سواى او به او ، به اقامت او كلّ ما سواى خود را به وجود ، تا آنكه قائم شود ما سواى او به او در موجوديت ، و اگر نه عدم محض خواهد بود ؛ و اين وصفى است از براى او به اعتبار وجود كلّ به او .
و « صمد » كسى است كه قصد كرده شود به سوى او ( و رفع كرده شود حاجات به او ) به سبب احتياج كلّ به او ؛ و او وصفى است از براى او به اعتبار عدم ذاتى از براى ممكنات بدون او كه موجب است از براى محتاج بودن كلّ به سوى او ؛ و از اينجاست كه گفتهاند : « صمد كسى است كه نيست جوفى از براى او » . « 1 » پس به درستى كه ممكن نيست مگر صورتى در علم و نقشى خيالى كه نيست از براى او معنىاى و نه حقيقتى مگر ذات بذاته . پس اوست اجوفى كه اگر نباشد صمديت ذات بذاته از براى او و ظهور آن ذات در صورت او ، نخواهد بود هيچ چيز ، چنان كه ( ناطق است به او قرآن مجيد و فرقان حميد ) قال اللّه تعالى :
أَ وَ لا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ
« 2 »
وَ لَمْ يَكُ شَيْئاً
« 3 » . « 4 »
اللطيف
يعنى خفىّ و باطن از جهت لطافتى كه دارد ؛ و بر اين معنى است قرآن مجيد كه :
هامش
( 1 ) . ك : + من قولهم : « مصمد » .
( 2 ) . اصل : أنّا خلقناه من نطفة .
( 3 ) . مريم / 67 .
( 4 ) . ك : + و من ثمّ قال بعض العرفاء : « أنا ردم كلّه » . و فيهما إيناس بالقرب من العباد .