باب الخشوع
قال اللّه تعالى :
أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ
« 1 » .
[ معناه ]
الخشوع خمود النفس و همود الطباع لمتعاظم « 2 » أو مفزع .
خشوع در حقيقت خضوعى است ممزوج به خوفى يا محبّتى ؛ پس او انكسارى است در نفس ؛ تفسير كرده است او را شيخ به فرونشستن و فسردهشدنى كه مانع است از براى نفس از انبساط ( يعنى گستاخ شدن و واشدن و گشادهروى شدن ) .
و « همود در طباع » يعنى سكون در قواى طبيعيهء نفس كه مانع است از انتشار و از هم واشدن ، از جهت هيبت از براى محبوب متعالى در عظمت ؛ يا از جهت خوف از براى كسى كه از براى اوست سطوتى كه ترسيده مىشود ، و يا عقابى كه پرهيز كرده مىشود .
و هو على ثلاثه « 3 » درجات :
الدرجة الاولى : التذلّل للأمر ، و الاستسلام للحكم ، و الاتّضاع لنظر الحقّ .
« تذلّل از براى امر » تعبّد است به او در غايت خضوع ، و « استسلام » انقياد است از براى حكم با « 4 » اظهار عجز و مسكنت ؛ و « اتّضاع » وقوع است در ضعه « 5 » ( يعنى فرومايه شدن . ) از براى اعتقاد بودن حقّ ناظر به سوى او ، همچنانكه آمده است
هامش
( 1 ) . حديد / 16 .
( 2 ) . اصل : لتعاظم .
( 3 ) . اصل : ثلاثة .
( 4 ) . اصل : به .
( 5 ) . « ضعه » به معناى فروتنى ، افتادگى . در نسخهء اساس اين واژه به شكل « ضيعه » ثبت شده است .