يعنى : مصطفى - صلّى اللّه عليه و سلّم - فرمود كه آدم و ساير انبيا در روز قيامت ، خلف و زير لواى من باشند . 175 براى آنكه اگرچه پيغمبر ما از روى صورت و ظاهر مؤخّر است و ليكن از روى معنى و حقيقت مقدّم است كه ايجاد آدم و ساير انبيا به واسطهء وجود و حصول آن پيغمبر است . پس به اعتبار غرض « 1 » مقدّم است ، چنانچه نشاندن باغبان شجر « 2 » را براى ثمرهء آن درخت است . پس ثمره اگرچه از روى ظاهر و صورت از درخت زاده است ، امّا از روى معنى و حقيقت آن ثمره جدّ جدّ آن درخت افتاده است ؛ همچنين معنى اين حديث كه « نحن الآخرون السابقون » 176 سبقت به اعتبار معنى است ، نه به اعتبار صورت ، چنانچه كلمهء « نحن » كه براى جمع « 3 »
/ B 98 /
است نيز دالّ است كه مراد از سبقت به اعتبار غرض « 4 » است ، نه به اعتبار مزيد مرتبه ؛ و شكّ نيست كه مرتبهء عوام از مرتبهء انبيا برتر نيست و صيغهء جمع تقاضاى جميع امّت مىكند كه شامل جميع افراد باشد و قول حضرت جنيد را كه « لوائى أرفع من لواء محمّد » 177 همين وجه را محمل است كه وجود جنيد به اعتبار فكر و اعيان ثابته مقدّم از وجود پيغمبر است ، بلكه لواى هر متأخّر متقدّم است بر لواى هر متقدّم و لواى هر پسر مقدّم است بر لواى هر پدر كه اگرچه پسر به صورت پسر است ، امّا از روى غرض پدر است .
تفسير اين حديث « 5 » كه « مثل امّتى كمثل سفينة نوح » 178
[ 545 ]
يك زمانى موجِ لطفش بالِ توست * آتشِ قهرش دَمى حمّالِ توست
[ 546 ]
قهرِ او را ضدّ لطفش كم شُمَر * اتّحادِ هر دو بين اندر اثر
در اين ابيات كمال مبالغه است در اثبات تصرّف شيخ كه در آن واحد فعل قهر و لطف آن شيخ جارى است ، اگرچه قهر و لطف متضادّند كه در آن واحد صدور هر دو محال است
هامش
( 1 ) . س : عرض .
( 2 ) . ش : شجره .
( 3 ) . س : جميع .
( 4 ) . س : عرض .
( 5 ) . س : + است .