يعنى : چون سرّ ذات حق سبحانه پيش چشم كاملان مخفى نيست ، پس سرّ صفات پيش چشم ايشان چگونه مخفى خواهد ماند ؟ ! چرا كه كاملان - كه عبارت از واصلان حقاند - مرتبهء عينيت با ذات حق سبحانه پيدا كردند ، چنانچه حضرت جنيد مىفرمايند :
« العبد إذا كسّف نفسه صار « 1 » عبدا و إذا لطّف صار ربّا . » 160 پس به اعتبار وجود و ثبوت ذات عارف عين ذات معروف است . پس ذات بىچون سرّ و كنه بىچون را تواند دريافت كه « لا يحمل عطايا الملوك إلّا مطاياه » 161 چنانچه حضرت علىّ - كرّم اللّه وجهه - مىفرمايند : « لو كشف الغطاء عنّى ما ازددت يقينا » كه مراد از اين كلام حصول معرفت كنه ذات و سرّ آن ذات است . پس معرفت بالكنه نزديك آن جماعت كه به وحدت وجود معتقدند ، جائز تواند بود كه آن ذات بىچون سرّ ذات بىچون را تواند دريافت . امّا نزديك آن جماعت كه عالم را ظلّ حق سبحانه مىدانند
/ B 97 /
يا صفات مىخوانند يا مخلوقات و مصنوعات مىدانند ، « 2 » نزديك ايشان قائل شدن معرفت سرّ ذات را دعوى بىبرهان است .
قصّهء وكيل صدر جهان كه متّهم شد و از بخارا [ گريخت ] 162
[ 3689 ]
گفت تابِ فُرقتم زين پس نماند * صبر كى داند خلاعت را نشاند ؟
« خلاعت » فرقت و ترسيدن از فراق ؛ و در اين مقام ، معانى اوّل مراد است .
يعنى : صبر نمىتواند فرقت را فرونشاند و آن فرقت را دور راند ، اگرچه آن صبر مفتاح الفرج است 163 و ليكن بىحصول وصال معشوق سراسر ضرر و « 3 » حرج است .
( بيت : ) « 4 »
گويند سنگْ لَعْل شود در مقامِ صبر * آرى شود و ليك به خونِ جگر شود
پس صبر اگرچه سبب وصال است و ليكن نه عين آن وصال است .
هامش
( 1 ) . ش : صارا .
( 2 ) . ش : - يا مخلوقات و مصنوعات مىدانند .
( 3 ) . س : ضرور .
( 4 ) . س : - بيت .