روز محشر هر عرض را صورتى « 1 » است * صورتِ هريك عرض را نوبتى است
يعنى : روز محشر و جزا هر عرض اعمال و افعال را صورتى است كه بدان صورت آن اعراض اعمال و افعال محشور خواهد شد . مثلا عمل ايمان به صورت بهشت و رضوان ، و عمل كفر و نفاق به صورت دوزخ و غضب يزدان ، و عمل ظلم و ستم به صورت گرگ و دد ، و عمل احسان و عدل به صورت حور و قصور جنان « 2 » مبعوث « 3 » و محشور خواهد شد .
پس در روز حشر هر عرض به صورت جوهرى كه مناسب اوست ، محشور خواهد شد ؛ چنانچه در اين عالم عرض خيال و انديشه به صورت جوهر موجود و محسوس مىگردد مثال « 4 » خيال و انديشهء بناى « 5 » خانه و تعمير كاشانه به صورت جوهر آن خانه موجود و مشهور مىگردد ؛ و همچنين افعال نماز و روزه و ساير اعراض به صورت جوهرى كه مناسب آن عرض است محشور خواهد شد .
اين عَرَضها از چه زايد ؟ از صوَر * اين صوَرها از چه زايد « 6 » ؟ از فِكَر
اين جهان يك فكرت است از عقلِ كُل * عقل چون شاه است و فكرتها رُسُل
يعنى : اين « 7 » عرضهاى خيال و انديشه از جوهر و صورت انسان پيدا مىشود ؛ و صورت و جوهر انسان از عرض خيال و انديشه و فكر پيدا مىشود ؛ و فكر از جوهر عقل كلّ - كه موجد عقول تسعه و افلاك است - حاصل مىشود ؛ و اين عالم صورت و جوهر و اجسام نتيجه و زاييدهء « 8 » فكر عقل كلّ است ؛ و نسبت فكر به عقل كلّ در حقّ اختراع و ايجاد عالم صورت همچو « 9 » نسبت رسول با مرسل است كه
/ A 34 /
فكر از جانب عقل كلّ رسانندهء امور ايجاد است به سوى عالم كون و فساد ؛ و عقل كلّ به واسطهء فكر « 10 » و توسّط او مخترع و موجد آن عالم صورت است ؛ و فكر جامع جهت وحدت و كثرت است و برزخ است
هامش
( 1 ) . س : صورت .
( 2 ) . ش : چنان .
( 3 ) . ش : معبوث .
( 4 ) . ش : مثلا .
( 5 ) . س : - بناى ؛ ش : بنا و .
( 6 ) . س : ضايد .
( 7 ) . س : آب .
( 8 ) . س ، ش : زاينده .
( 9 ) . ش : - همچو .
( 10 ) . س : تفكر .