قوله :
گفت « 1 » اينك ما بشر ايشان بشر * ما و ايشان بستهء خوابيم و خور
اشارت است به آيهء :
« ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ . »
« 2 »
قوله :
گرچه هر دو بر سر يك بازىاند * [ . . . ]
يعنى بر سر يك كارند كه در امر تكلّف ، شريك همند .
قوله :
[ . . . ] * ليك « 3 » با هم مروزى و رازىاند
يعنى همشهرى نيند كه با هم دوست باشند ؛ يكى از جايى و ديگرى از جايى . و مىتواند بود كه تعداد دو شهر از بهشت و دوزخ باشد .
قوله :
ميم و واو و ميم و نون تشريف نيست * لفظ مؤمن جز پى تعريف نيست
يعنى لفظ مؤمن مكتوبى يا ملفوظى خلعت نيست تا هركه بپوشد ، مؤمن شود . و اين لفظ از براى تعريف است ؛ پس بايد كه اين تعريف به هركه صادق مىآيد و معنى اين لفظ در ذات [ هر ] كه موجود است ، القصه مؤمن حقيقى را امارات و علامات باشد . كما قال رسول اللّه - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم : « أنا من نور اللّه و المؤمن من نورى « 4 » . » پس مؤمنان همه يكتن و يكدل و يك جان باشند . چنانچه منقول است كه اصحاب صفّه سيصد تن بودند . اگر يكى از آنها سير خوردى ، گرسنگى همه بر طرف شدى . و يكى اگر براى استبرا رفتى و يا استنجا رفتى ، تقاضاى جمله منعدم شدى .
قوله :
حرفْ ظرف آمد درو معنى چو آب * بهر معنى « عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ »
اشارت است به آيهء :
« لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ . يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ . »
« 5 » حاصل معنى آنكه ، لفظ به منزلهء ظرف است و معنى به جاى آب و بحر ؛ يعنى ذات حق
هامش
( 1 ) در نسخهء ق : گفته .
( 2 ) المؤمنون ( 23 ) آيهء 24 : « . . . اين مرد انسانى است همانند شما ، مىخواهد بر شما برترى جويد . »
( 3 ) در نسخهء ق : هر دو .
( 4 ) « من از نور خدا هستم و مؤمن از نور من است . »
( 5 ) الرعد ( 13 ) آيات 38 و 39 : « . . . و هر امرى را زمانى مكتوب است . خدا هرچه را بخواهد محو يا اثبات مىكند و امّالكتاب نزد اوست . »