وى پوشيده نيست ، و نه كوچكتر از آن و نه بزرگتر از آن است مگر اينكه در كتابى روشن [ درج شده ] است " .
( [ 40 ] ) . معادل عقل اول است ( جرجانى ، تعريفات ، ص 22 ) .
عبارت از عقل اول است . بدانكه ذات حق ، به اعتبار آنكه مبدأ اول و علّت اولى و مصدر كل است ، امّالكتاب است و در مرتبهء احديّة ذاتيّه كه عبارت از مقام جمع واحديّة الجمع است و نظر به انتشاى اسما و حقايق از مرتبهء واحديّت است و نظر به آنكه هر چيزى كه در احديّت خلاصه شده و در واحديّت از همهء معانى اسما گرفته شده ، در خارج به وسيلهء قلم اعلى كه عقل اول است ، به صورت روح محمّدى ظاهر مىشود . پس عقل اول ايضا امّالكتاب باشد ، ليكن ذات در جميع مراتب واحد است ( كاشانى ، اصطلاحات الصوفية ، ص 56 ) .
ذات احديّت ، چون اقتضاى تعين اول كرد كه برزخ جامع است ميان وجوب و امكان ، احديّت به اعتبار شئون اسمايى ، واحديّت و الهيّت شد و آن تعين اول را " عقل كل " و " قلم " و " لوح " و " روح اعظم " و " امّالكتاب " و " حقيقت محمّدى " مىخوانند ( لاهيجى ، شرح گلشن راز ، صص 5 ، 22 ، 166 ) .
عارفان و اهل ذوق : 1 - عقل را از جهت احاطهاى كه به اشيا دارد به نحو اجمال ، امّالكتاب گويند ؛ 2 - نفس كليّه را از جهت آنكه مظهر اشيا است ، در مقام تفضيل ، امّالكتاب ناميدهاند ؛ 3 - انسان كامل را از جهت روح و عقلش كتاب عقلى و امّالكتاب نامند و از جهت قلبش ، كتاب لوح محفوظ ، و از جهت نفسش كتاب محو و اثبات ناميدهاند ؛ 4 - لوح محفوظ و قضاى الهى را نيز امّالكتاب ناميدهاند ( صدر الدين شيرازى ، رسايل ، ص 282 ؛ قيصرى ، شرح فصوص الحكم ، ص 27 ) .
معنى امّالكتاب نور محمّد بود * اصل همه عين او عين همه عينها
( شاه نعمت الله ولى )
( [ 41 ] ) . قسمتى از آيهء 39 سورهء رعد كه كامل آن چنين است :
" يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ " ؛
" خدا آنچه را بخواهد محو يا اثبات مىكند و اصل كتاب نزد اوست . "
( [ 42 ] ) . در اصطلاح ، كمال انزعاج كه يافت و نايافت مساوى باشد در همه حال ( دارابى ، لطيفهء غيبى ، 6 ضميمه ) .
كمال انزعاج دل را گويند در ميل كلّى و طلب تمام و عشق مدام به مثابتى كه يافت و