طهارت نفس ، اهتمام و اجتهاد ما لا كلام نمايد . در اين مجال ، جمال ذات احديّت بىحجاب ارتياب ، بنياد جلوهگرى بر ديدهء دل سالك عارف كند ، فامّا اين تجلّى هميشه در صور جزئيّه از عالم شهادت باشد و اين حالت به قدر قوّت قابليّت جبلى و استعداد اصلى ، عارف را به مدد سابقهء عنايت ازليّه و به اقتضاى عين ثابته حاصل گردد . چنانچه حضرت رسالت پناه - عليه الصلاة و السلام - را كه اكمل بنى نوع خود بود ، شهود اين تجلّى در احسن صورت از بنىآدم او را رخ نمود و اخبار از آن حالت به اين حديث فرمود : " رأيت ربّى فى صورة شابّ أمرد قطط " [ 39 ] . و اين اكمل اطوار تجلّى است در اين طور سرّى ، چرا كه عين جامعهء انسانى اتمّ مظاهر حضرت احديّت است . هرچه در آن آينهء معنى به صورت محبوب ، مشهود ديدهء شهود گردد ، مطابقهء مثال با ممثّل بر وجه اكمل باشد و حديث " خلق اللّه تعالى آدم على صورته " [ 40 ] به آن معنى اشارت است . بيت :
هر بار به رنگى بت من روى نمودى * اين بار به رنگ همه اطوار برآمد
و گاه باشد كه به صورت اعيان سماوى و اجرام فلكى متمثّل و متجلّى گردد ؛ چنانكه حضرت ابراهيم - صلوات اللّه عليه - را در صورت كواكب اين معنى مشهود گشت كه :
" فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي "
[ 41 ] . بيت :
جز عشق رخش هرچه دلت را بربايد * گر خود رخ مهر است كه در عين روان است
و گاه باشد كه اين شهود در صورت اعيان عنصرى روى نمايد ، چنانچه حضرت موسى - عليه السّلام - را در وادى ايمن به صورت نارى تجلّى نمود ؛ كما قال اللّه تعالى :
" فَقالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ ناراً لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدىً "
[ 42 ] . بيت :
لمع البرق من الطّور و آنست به * فلعلّى لك آت بشهاب قبس
[ 43 ]
به اصطلاح ، اين حالات را از تجليّات تجلّى صورى و توحيد آثارى نامند و در اين طور سرّى ، سالك از غيب ملكوت اعلى استمداد نمايد و جلوهگاه سير در ملكوت فلك شمس باشد كه اكمل اجرام نورانى در فلكيات ، اوست .
اما طور پنجم طور روحى است ؛ و اين مرتبهء توحيد افعالى است . چون سير سالك عارف از مراتب صور كثرات امكان به حريم ملكوت اعلى رسد و بر سرّ سرّيان انوار صفات الهى و فيضان رحمت رحمانى در مظاهر نامتناهى اطلاع و وقوف كما هى يابد ، به حقيقت داند و بيند كه قوّت تأثير و فعل در جميع اكوان ، منحصر بر ذات احديّت است كه ازلا و ابدا متّصف به صفات الوهيّت و مؤثر مطلق و فاعل مختار و متصرّف به حق به جز