نفس ناطقه از سمت عالم قدس انحراف و به جانب ظلمات طبايع جسمانى انصراف خواهد داشت و درين مرتبه و به اين حال ، نفس انسانى را " نفس امّاره " گويند و اين مرتبه ادنى و اخسّ مراتب نفس است و ابعد مراتب آدمى از مطالب عليّه در عالم قدس ، چنانكه ترجمان لسان الوقت به چنان نفسى به اين رباعى خطاب مىنمايد . لمؤلفه :
چندانكه به بند آرزو در بستى * در چاه طبيعتى و هم در پستى
كم خور قدح مرادت از ساقى دور * فردا كندت خمار كه امشب مستى
دوم ، مرتبهء نفس لوّامه است ؛ آنكه احكام طبيعت حيوانى درين نشئهء انسانى بر نفس غالب باشد ، فامّا گاهى لمعات نورانيّت عالم قدس كه در موطن اصلى نفس است ، بر صفحهء دل تابيدن كرد و چون برق خاطف ( جهنده ) ديدهء جان را از دوام امعان ( فرو رفتن است ) بر صور حسيّه و مشتهيات نفسيّه بازدارد و يقين كه در آن حالت بصر بصيرت مواجه عالم قدس شود و به ملاحظهء كمال نفس افتد ، اما آن حال ثبات و قرارى نداشته باشد ؛ چنانچه در كلام قديم به اين خطاب كريم كه
" يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا "
[ 29 ] از آنگونه سكينه و ثبات در نشئهء بشرى اشعار مىنمايد ، هرچند آن حالت نورانيّت و تقدّس را در آن مرتبهء نفس ، دوام و ثباتى نباشد فامّا از فوت و فقدان كمالات منتظرهء خود آگاه شود و بر حرمان از آن سعادات ازليّهء خود محزون و نادم گردد و خود را به تقصير در آن اكتساب هميشه لايم شود . درين مرتبه نفس را " لوّامه " گويند و به زبان جان و جنان اين رباعى به حسب الحال خود سرايد . لمؤلفه :
از روى دلافروز تو اى شمع چگل * خوش پرتو نورى است درين خانهء دل
خوش آنكه شب هجر دمد صبح وصال * در مهر رخت نور تجلّى حاصل
سيّوم ، مرتبهء نفس ملهمه ؛ آنكه چون نفس را از عالم غيب به اعلام سعادات باقيه تنبيه نمايند ، وهّابان طريق صواب او را بر تحصيل نشئهء كمال از راه تقديس و تنزيه بدارند تا قواى معنوى آنقدر در نفس غالب شود كه او را قوّت استفادهء مطالب عليّه از عالم معنى تواند شد و آيينهء دل چندان جلا يافته باشد كه صورت الهامات غيبيّه در او متجلّى تواند گشت . درين مقام نفس را به " ملهمه " تسميه نمايند و طالب حق به شكرگزارى منعم مطلق برحسب امر واجب القبول
" وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ "
[ 30 ] اين نواى الهام را درين مقام ، رباعى مذكور لسان اقلام نمايد . لمؤلفه :
هر دم ز لبش پيام كامى رسدم * و ز بزم نشاط دوست جامى رسدم