انسانيّهاند . لاجرم هرچه در اجزا و اركان سابق ظاهر شده باشد ، به جملگى درين مجموعه ظهور آن لازم است كه كل بىجزء و مشروط بىشرط متحقّق نتواند بود ؛ چنانچه لوازم حقيقت جنس عالى مثل جوهر در جسم ، و لوازم جسم در حيوان ، و لوازم حيوان در انسان معتبر و ظاهر گردد .
و اكنون چون حقيقت انسانى جامع كمالات ملكى و ملكى و حاوى مراتب غيب و شهادت گشته ، اگر چنانچه در اشخاص اين نوع مماثل ، خصايص و لوازم عالم قدس غالب است ، در مراجع شهود عارف و در مشاهد رجوع سالك واقف ، چون نفس ناطقه از عالم حس به عالم قدس به موت اختيارى عايد گردد ، جهت صفاى مرآت نفس در عالم مثال كه جلوهگاه صور قدسى و تماشاگاه مثل حسّى است ، همگى صور و معانى قدسيّه به اجمعها منكشف و مشهود شود و اگر چنانچه بر نفس ، احكام عالم طبيعت و ظلمت كثايف و اجرام غالب باشد ، در حين رجوع به مبدأ اصلى خواه به طريق موت طبيعى و خواه به موت ارادى ، صور ملكات خبيثه و معانى اخلاق خسيسه كه از مجاورت اجسام ظلمانى و هيآت هيولانى اكتساب نموده ، هرآينه [ در مرآت ] [ 22 ] نفس نمايان خواهد شد و اين انكشاف در حين انخلاع نفس است از قيود بدن ، و انقطاع از نشيمن اين تن به يكى از آن دو نوع موت اختيارى يا موت اضطرارى . و لهذا جميع ارباب شرايع و نواميس در همگى ازمان ، امر و هدايت به تزكيهء نفس مىنمودند و هدايت به تقديس دل از آلايش عالم حس و مزاحمات لوازم اوهام و خيالات باطله مىكرده . [ و نعم ما قال العارف بالحقّ شيخ المحمود الچبسترى - نور اللّه روحه :
چو عريان گردى از پيراهن تن * شود عيب و هنر يكباره روشن
توصّى رسول اللّه صلى اللّه ، على عليه السّلام : " اقبل على النّفس و استكمل فضائلها فأنت بالنّفس لا بالجسم الانسان . " ] [ 23 ]
اذا رمت ان تحيى فمتّ عن عوايق * عن الخمس خمسا ثم عن مدركاتها
و اقبل بوجه النفس عالم قدسها [ 24 ]
و چون نفس آدمى بر جميع منازل و مراحلى كه از ابتداى وجود تا حال بشريّت ، عبورى به اختيار و گذارى به اضطرار كرده ، باز به همان مراجع مراجعت لازم است . اگر چنانچه كمالات و سعادات نفسيّه و تحقّق او به حقايق قدسيّه در اوان تعلّق و تعبّد به نشآت حسيّه ظاهر شده باشد ، هرآينه دورهء فلك وجود بر توالى حركات ، باز به مبدأ