حقايق ملكوتيّه است كه از روى ملابسه به طبايع جسمانى به وجهى ديگر كثافت پذيرفتهاند و آينهوار از آن وجه ، مظلم و تيرهرنگ بنمايد ، اما از وجهى كه مواجه عالم قدس است و مجلاى تجليّات نور الانوار ، آن اعيان و هياكل نوريّه محلّ ظهور اعيان ثابتهء جبروتى است . و ليكن اجسام حسيّه و هيآت نفسيّه را هم مثالى مطابق ممثّلات خود درين عالم برزخ ثابت است و لهذا اين عالم مجلاى صور ملك و ملكوت باشد و به اين اعتبار اين مرتبه را " اوسع حضرات الهيّه " گويند ، و مطالب عليّهء اهل طريقت و مقاصد طالبان علم حقيقت به شهود اين عالم ، تمشيتپذير گردد و معجزات و كرامات و جملگى خوارق عادت ، درين نشيمن از مرتبهء سرّ به صحيفهء علن رسد و اين مرتبه را به حسب تنزّلات مراتب وجود ، " برزخ مبدئى " گويند و به اعتبار ترقّى بر معارج عالم قدس ، آن را " برزخ معادى " نامند ؛ كما قال اللّه تعالى
" وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ "
[ 20 ] . بيت :
اى روى تو در صورت و معنى مرآت * پيدا و نهان جلوهگر از پرتو ذات [ 21 ]
گه خال و خطت جداجدا گشته عيان * گه جمله صفات حُسن پيدا ز صفات
و همچنين چون سلطان معنى ازين جلوهگاه صور برزخى به مرتبهء طبايع جسمانى و اجرام هيولانى نزول نمايد ، در مظاهر افلاك و عناصر و مواليد ، البته جلوه خواهد نمود و اجسام مذكوره حامل آن معنى حقيقى گردند و اين مرتبه را " عالم ملك و شهادت " و " عالم خلق و دنيا " نامند و جواهر و اعيان اين مرتبه را " كلام وجودى " گويند و اعراض كه لاحق اين جواهر سفلى شود " اعراب " خوانند ، و از محدّب فلك الافلاك كه محكوم طبيعت جسمانى است تا نقطهء مركز ارض ، همگى داخل عالم ملك است و اين پنجم مراتب ستّ ظهور وجود است و چهارم عوالم خمس . لمؤلفه :
جبروت است جلوهگاه صفات * ملكوت از فعال حق مرآت
برزخ آمد مثال و ملك آثار * گشت ناسوت جامع نشآت
و همچنين چون شاهنشاه معنى در صور عالم ملك از جهت جامعيّت حقايق علميّه و معارف عقليّه و از حيثيّت ازدواج معانى مثاليّه ، در مرتبهء ظهور و عيان ، جلوهنمايى آغازد و در نشئهء جامعهء انسانيّه و هيآت هياكل بشريّه جهت مناسبت و ملايمت ، وحدت اعتدالى و حالت متوسّطهء مزاجى نشيمن سازد ، اين مرتبه را " عالم ناسوت " گويند و در اين موطن البتّه مقتضاى تفاصيل اسما و صفات سبعهء ذاتيّه در يك نشئهء جامعه به ظهور خواهد رسيد ؛ چرا كه جميع مراتب اعيان سابقه مقدّمات و اركان ظهور اين عين جامعهء