و جماعت دوم گويند كه « نفس امّاره » مصطلح صوفيه است كه منشأ اخلاق ذميمه است ، و آن روح حيوانى است . و « نفس لوّامه » عبارت از دل است ، كه از جهت تقلّب احوال وى را گفتهاند . گاهى ميل به جانب پدر روح مىدارد و نفس را ملامت مىكند ، و گاه مادر نفس وى را درمىكشد و پدر را از راه مىبرد . و « نفس ملهمه » عبارت از سرّ است كه محل الهام به خير است . و « نفس مطمئنّه » عبارت از روح است كه خليفهء حقّ است ، و هريك عبارت از موجودى ديگر است و هر جماعتى را بر تصحيح قول خود ، دلايل و براهين است ، و بر ردّ قول معارض بيّنات و حجج كه حالا وقت اقتضاى نقل آن ندارد .
فصل
فيوضى كه از مبدأ فايض مىگردد ، در هر مظهرى به حسب تعيّن و تشخّص خصوصيتى مىيابد ؛ مثلا تجلّى علم آذان را سمع مىبخشد ، و ابصار را رؤيت ، و مشام را شمّ ، و مسامّ را لمس ، و مذاق را ذوق ؛ پس اختلاف علوم در افراد و اشخاص از اين جهت متفاوت است ؛ چون آب كه از هر تخمى ، بر ديگر دهد ، و از هر ميوهاى مزهاى ديگر نمايد ، و بر هر زمينى كه گذرد طعم آن زمين گيرد ، و در هر ظرفى به رنگ وى درآيد كه « لون الماء لون إنائه » . و اين تفاوت در قابليّت و استعداد هريك بود نه در آب ، همچنانكه مواكب كواكب در آب صافى ، صافى نمايد ، و در آب تيره ، تيره ، و روى نيكو در مرآت « 1 » كل 503 جميل نمايد و در مرآت معوج كريه و قبيح نمايد .
نظم
خلق را چون آب دان صاف و زلال * وندر آن تابان صفات ذو الجلال
علمشان و عدلشان و لطفشان * چون ستارهء چرخ در آب روان
پادشاهان مظهر شاهىّ حق * عالمان مرآت « 2 » آگاهى حق
هامش
( 1 ) . ج : مراءت .
( 2 ) . ج : مراءت .