مزارع به دهقانى رسيد ، از وى پرسيد كه : خداوند تعالى را چون شناختهاى ؟ دهقان گفت : به يگانگى شناختهام . امام گفت : اگر كسى « دو » گويد چه گويى ؟ دهقان بيلى به دست داشت . گفت : اين بيل خود را چنان بر سر وى زنم كه مغز سر وى پراكنده شود .
امام گفت : هزار و يك دليل بر وحدانيّت حق نبشتهام ، همه را به يقين اين دهقان مىفروشم .
هذا توحيد العامّة الّذي يصحّ بالشّواهد ،
و اين مرتبهء توحيد عامّه است كه تصحيح و تكميل آن به شواهد ، و دلايل نقليّه تمام مىشود ؛ اما مرجع اين نقليه باز به دلايل عقليه است .
و الشّواهد هي الرّسالة و الصّنائع .
و اين شواهد كه توحيد عوام به آن تمام مىشود يكى آن است كه انبيا و رسل به طريق وحى و الهام از حق به خلق رسانيدهاند ، و صدق ايشان به آيات بيّنات و اظهار معجزات زاهرات باهرات ، ثبات و اثبات يافته است . ديگر دلالت مصنوعاتى كه به حسن در غايت جمال و نهايت كمال [ اند ] كه صنعت و ايقان حكمت بر وجود صانع عليم حكيم قادر شاهد و دليل بود .
يجب « 1 » بالسّمع ، « 2 »
واجب است بر هر عاقل بالغ ، قبول اين توحيد به دلايل سمعيّه كه إخبار كتاب و سنّت است چنان كه
فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ
« 3 » و
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ
« 4 » و
لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا
« 5 » و سورهء اخلاص و ساير آيات بيّنات و اخبار صحيحه و آثار صريحه .
و يوجد « 6 » بتبصير الحقّ ،
و موجود و ظاهر مىگردد اين توحيد در دل بندهء صادق مخلص ، و تقليد وى به تحقيق
هامش
( 1 ) . ج : يحب .
( 2 ) . ج : باسّمع .
( 3 ) . محمّد / 19 .
( 4 ) . آل عمران / 18 .
( 5 ) . الأنبياء / 22 .
( 6 ) . ج : يؤثّر .