است گوييم نه ، صفت گوييم و بس . و معنى صفات خداى تعالى نه آن است كه وى بدين صفات محتاج است و چيزها بدين صفات كند ، و لكن معنى صفات خداى تعالى ، نفى اضداد وى است و اثبات كردن اين صفات است ، يعنى ضد صفات نيست و اين صفات هست ؛ هم اثبات صفات كنيم و هم نفى ضد صفات كنيم ، چنان كه نفى جهل كنيم و اثبات علم و حيات و قدرت و ديگر صفات همچنين ، و صفات حق تعالى به وى قايم است و معنى علم تنها نفى جهل نيست و ليكن اثبات علم با وى است و ديگر صفت همچنين .
و نيست وصف كردن ما مر ورا بدين صفات صفت وى ، و لكن وصف كردن ما صفت ما است و حكايت است از معنى كه قايم است به وى .
و هر كه صفت خداى تعالى وصف كردن داند به جز آن كه مر او را صفتى داند به حقيقت ، وى دروغ گفته باشد بر خداى عز و جلّ و ياد كرده باشد مر او را بيرون صفت وى . و اين چون ذكر نيست كه حق تعالى مذكور آيد به ذكرى اندر غير وى ، از بهر آن كه ذكر صفت ذاكر است صفت مذكور نيست ، و مذكور ، مذكور است به ذكر ذاكر ، و موصوف نيست موصوف به وصف واصف ، و اگر وصف واصف صفت وى بودى ، وصف كردن كافران و مشركان صفت وى گشتى چون فرزند و زن و مثل . و پاك گفت خداى تعالى خود را از وصف ايشان « 1 » قوله تعالى .
وَ لا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ
« 2 » و قال :
أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ
« 3 » [ و قال ]
ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَ لا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ
« 4 » ، و قال :
ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ
« 5 » .
هامش
( 1 ) - ترجمهء آيهء 100 است از سورهء 6 انعام سبحانه و تعالى عما يصفون .
( 2 ) - سورهء بقره 2 آيهء 255
( 3 ) - سورهء نساء 4 آيهء 166
( 4 ) - سورهء ملايكه ( فاطر ) 35 آيهء 11
( 5 ) - سورهء الذاريات 51 آيهء 58 .