وى است هم چنان كه خالق اجسام وى است .
و گفت نيز معلوم است كه افعال بيشتر است از اعيان . پس اگر حق تعالى خالق اعيان است و بندگان وى خالق افعال ، پس خلق اولىتر باشند به صفت مدح در خالقيت از خداى تعالى ؛ چون اين باطل است ، درست شد كه جز خداى تعالى خالق نيست . و نيز گفت چون خالق افعال بنده باشد ، خلق بنده بيشتر باشد از خلق خداى تعالى ، اگر چنين باشد پس قدرت بندگان تمامتر بود و خلق ايشان بيشتر از خداى تعالى و قد قال اللّه تعالى :
« جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ »
« 1 » نفى كرد كه باشد غير او خالقى . و قوله تعالى
« وَ قَدَّرْنا فِيهَا السَّيْرَ »
« 2 » گفت رفتن بندگان را اندازه ما كرديم . و قوله تعالى :
« وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ »
« 3 » خود را خالق اعمال ما گفت هم چنان كه خالق ما گفت . و گفت :
« مِنْ شَرِّ ما خَلَقَ »
« 4 » دليل گشت كه خالق شر وى است ، هم چنان كه خالق خير وى است .
و قال اللّه تعالى :
« وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا »
« 5 » اى خلقنا الغفلة فيه . و قال اللّه تعالى :
« وَ أَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ »
« 6 » و اخبر ان قولهم و سرهم و جهرهم خلق له .
عمر گفت يا رسول اللّه چه بينى اين كارى كه مىكنيم بر چيزى است كه از وى فارغ گشتهاند يا از خويشتن همى آغاز كنيم ؟ فرمود كه بر كارى كه از وى فارغ گشتهاند .
عمر گفت : بر آن تكيه نكنيم و كار به جاى نمانيم ؟
مصطفى فرمود صلوات اللّه عليه كه كار كنيد كه بر هر كسى آن آسان
هامش
( 1 ) - سورهء 13 رعد آيهء 16
( 2 ) - سورهء 34 سبا آيهء 18
( 3 ) - سورهء 37 صافات آيهء 96
( 4 ) - سورهء 113 فلق آيهء 2
( 5 ) - سورهء 18 كهف آيهء 28
( 6 ) - سورهء 67 ملك آيهء 13